Pałac (Łoźnica): Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 1: Linia 1:
{{WEdycji}}
 
 
{{Zabytek|nr 472 z dnia [[20 lutego]] [[1991]]}}
 
{{Zabytek|nr 472 z dnia [[20 lutego]] [[1991]]}}
 
{{Dwór infobox
 
{{Dwór infobox

Wersja z 13:02, 26 mar 2020

200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 472 z dnia 20 lutego 1991[1]
Pałac w Łoźnicy
Pałac w Łoźnicy
Nazwa niemiecka Kantreck
Lokalizacja Łoźnica
Projektant nieznany

Geolokalizacja: 53.696605,14.879681

Pałac w Łoźnicy (niem. Kantreck, gmina Przybiernów)

Historia pałacu

Wieś Łoźnica od średniowiecza należała do znanego pomorskiego rodu von Köller.[2] Miejscowość, jak i tutejszy pałac nie doczekały się fachowego opracowania historycznego stąd też niewiele wiadomo na temat historii rodu Köller oraz ich siedzib mieszkalnych z okresu przed XVIII w. Druga połowa XVII oraz trzecia ćwierć XVIII w. jest okresem znaczących zmian warunków mieszkalnych pomorskiej szlachty. Wiele tutejszych rodów rozbiera lub opuszcza niewygodne zamki warowne lub małe dwory obronne i buduje nowe siedziby, często na terenach o lepszych warunkach mieszkalnych i gospodarczych.[3] Według autorów inwentarza zabytków powiatu kamieńskiego z 1939 r., pałac w Łoźnicy wzniesiono na pocz. XVIII w. Potwierdzają to umieszczona w cytowanym wyżej inwentarzu mapa wsi z 1731 r. oraz formy architektoniczne samego pałacu. Ponadto pewną poszlaką może być fakt, że pod koniec XVII w., dokładnie w latach 16951697 ród Köller ufundował miejscowy kościół, natomiast w 1722 r. Bogislaw Henning von Köller sfinansował wieżę kościoła w Łoźnicy.[4] Źródła nie podają imienia fundatora pałacu, możliwe, że był nim Bogislaw Henning von Köller, proboszcz katedry kamieńskiej.[5]

Budowniczy pałacu w Łoźnicy jest nieznany. Prawdopodobnie projektantem pałacu był prowincjonalny budowniczy rządowy (Baumeister). W czasach Fryderyka Wilhelma I w królestwie pruskim formuje się nowoczesna administracja budowlana. Dobrze wykształceni urzędnicy królewscy wznoszą nie tylko budowle publiczne ale również prywatne. Król udziela często subwencji na budowę domów mieszkalnych swoich urzędników. Budowle miały być oczywiście porządne i wygodne ale skromne.

Dzięki wspomnianej już wyżej mapie z 1731 r., sporo wiadomo o wyglądzie ówczesnego pałacu oraz jego otoczeniu. Zespół pałacowy w Łoźnicy należał do jednego z wcześniejszych znanych nam na Pomorzu wariantów rezydencji we francuskim typie entre cour et jardin (między dziedzińcem a ogrodem), który składał się się z centralnie usytuowanego pałacu, ogrodu po stronie wschodniej, grupy budynków gospodarczych oraz oficyn po stronie zachodniej. Cały zespół miał osiowy, symetryczny układ i otoczony był wałem oraz prawdopodobnie rowem. Charakterystyczny dla XVIII w. jest układ przestrzennych budynków gospodarczych założony na planie podkowy, występował w tym czasie również na terenie folwarków.[6] Podobny układ kompozycyjny możemy znaleźć w powstałych w latach 20. XVIII w. w rezydencjach w Starogardzie Łobeskim w gminie Resko, jak i w Świerznie w gminie Świerzno.

Pałac po bokach flankowały dwa prostokątne pawilony, które pełniły zapewne funkcję tzw. Kavalierhaus (pawilonów gościnnych). Nie mamy przekazów dotyczących wyglądu tychże pawilonów bocznych, jednak na podstawie analogi z innymi rezydencjami nowożytnymi na Pomorzu (znanymi w większości już tylko z ikonografii) można przyjąć, że były one parterowymi ryglowymi budynkami. Pałac w Łoźnicy był prostokątnym, piętrowym budynkiem z płytkimi ryzalitami na osi: wejściowym oraz ogrodowym. Pierwotnie nakryty był wysokim dachem czterospadowym z kalenicą. Dach taki widoczny jest na wspomnianej wyżej mapie. Ponadto wysokie dachy czterospadowe z kalenicą popularne były w architekturze rezydencjonalnej w XVII i pierwszej ćwierci XVIII w., np. w Maciejewie, Węgorzynie (oba dwory nie istnieją i znane są jedynie z ikonografii). Elewacje w narożach zaakcentowano charakterystycznymi szerokimi boniowanymi lizenami, natomiast okna ujęto gładkimi szerokimi opaskami zwieńczonymi zwornikami. Niewiele można powiedzieć o układzie wnętrz, ponieważ w późniejszym okresie uległ znacznym przekształceniom, a obecnie pałac jest niedostępny. Na podstawie informacji i zdjęć obiektu dostępnych w dokumentacjach powojennych można przyjąć że z tego czasu pochodzą piwnice nakryte sklepieniem kolebkowym.

Pałac w Łoźnicy wzniesiono w surowej stylistyce baroku klasycyzującego, popularnego niegdyś w architekturze wiejskich siedzib szlacheckich oraz budynków mieszczańskich, nie tylko na terenie Pomorza i dawnego państwa pruskiego, ale całej północnej Europy. Niemal identyczny schemat kompozycji elewacji możemy znaleźć wśród rezydencji średniozamożnego ziemiaństwa francuskiego np. w pałacu w Pange (Lotaryngia) wzniesionym w latach 20. XVIII w. Tego typu skromne formy w pierwszej ćwierci XVIII w. popularne były w protestanckich krajach północnej Europy, nie tylko w budowlach rezydencjonalnych, ale również publicznych np. ratusz w Prenzlau (Brandenburgia) projektu Philipa Gerlacha z lat 17241726. Na terenie dzisiejszego województwa zachodniopomorskiego niemal identyczny schemat kompozycji elewacji występował w pałacach: w Radowie Wielkim z pierwszej ćwierci XVIII w. (zniszczony po 1945 roku), w Stolcu z lat 17211727, Siemczynie (protestantcy Golzowie byli poddanymi Rzeczypospolitej Obojga Narodów do 1771 r.) z lat 1722-1728. Analogie możemy znaleźć również wśród wznoszonych w tym czasie budowli publicznych np. dom poprawy wybudowany przy ul. Św Ducha w Szczecinie w latach 17241726 (nie istnieje), czy projekt domu komendanta w szczecińskim forcie Prusy wykonany przez wybitnego architekta i inżyniera Gerharda Corneliusa van Wallrawe’go w latach 20. XVIII w. (nie istnieje).[7]

Na podstawie umów z 31 grudnia 1804 r. i 1 kwietnia 1805 r. Hans Georg Alexander Friedrich von Köller sprzedał Łoźnicę wraz z przynależnościami baronowi Ottonowi Ulrichowi von Dewitz.[8] Nowy właściciel przebudował pałac. Według autora karty ewidencyjnej zabytku z 1998 r. w szczycie południowym znajdowała się inskrypcja A. Kohn 1804-1809[9], która prawdopodobnie wymienia nazwisko baumajstra oraz podaje lata przebudowy. Wydaje się, że w tym czasie zmieniono formę dachu na mansardowy z naczółkami. Do południowej ściany szczytowej pałacu dobudowano parterowe skrzydło, w stylistyce nawiązujące do barokowego korpusu. Zapewne w tym czasie uległ zmianie układ wnętrz. Według przykładów zebranych przez Helmigka, asymetryczny układ przestrzenny oraz korytarz po środku na terenie Brandenburgi popularny staje się dopiero od II połowy XVIII w.[10]

Na podstawie mapy wsi z 1821 r. można ustalić, że układ przestrzenny całego zespołu uległ pewnym przekształceniom. Na miejscu barokowego ogrodu założono park krajobrazowy. powiększono zespół gospodarczy dobudowując kolejne budynki po północno-zachodniej stronie pałacu. Na planie wsi widać, że w tym czasie zlikwidowano charakterystyczny dla XVIII w. podkowiasty układ zespołu gospodarczego

Zapewne na przełomie XIX i XX w. zmodernizowano otoczenie pałacu. Rozbudowano zespół budynków gospodarczych. W tym czasie obsadzono aleję przy drodze dojazdowej, założono gazon oraz wybudowano podjazd przed fasadą pałacu. W parku wymurowano lodownię.

W 1837 r. Łoźnicę odkupił od Dewitzów, Ernst Matthias von Köller, W ciągu XIX w. dawny barokowy symetryczny układ zespołu pałacowego przekształcono. Bazując na mapie wsi z końca XIX w. można ustalić, że dawne budynki gospodarcze na terenie folwarku rozebrano i wybudowano nowe. Obszar folwarku powiększono w kierunku północnym. Rozebrano jeden z pawilonów bocznych po stronie południowej pałacu.

Według książek adresowych latach 1892, 1905 oraz 1920 r. właścicielem majątku w Łoźnicy był tajny radca i landrat Georg von Köller[11], natomiast w 1928 r. Hans Joachim i Georg Alfred von Köllerowie.[12] W 1939 r. w Łoźnicy gospodarował Georg Alfred von Köller.[13] W XX w. po raz kolejny powiększono zespół gospodarczy, który uzyskał współczesną wielkość. Obecnie zachował się jedynie plac, większość budynków gospodarczych została rozebrana.

Po II wojnie światowej majątek upaństwowiono i utworzono PGR. W pałacu mieściły się mieszkania pracowników oraz biura PGR-u, klub, magazyn. Skrzydło boczne przeznaczono na biura Zakładu Budowlanego. Mimo nieprzeciętnych wartości historycznych i architektonicznych Zachodniopomorski Konserwator Zabytków rezydencje wpisał do rejestru zabytków dopiero 20 lutego 1991 r. pod numerem 472. W 1993 r. majątek łoźnicki przejęła Agencja Własności Skarbu.[14] Obecnie właścicielem jest gmina Przybiernów, która w 2013 oraz 2017 r. składała w Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego wniosek o wykreślenie pałacu z rejestru zabytków.[15]

Opis obiektu

Założenie składa się trzech części: dawnego podwórza gospodarczego usytuowanego od zachodu i północnego zachodu, rezydencji stojącej pośrodku, oraz parku rozciągającego się po wschodniej i południowo-wschodniej stronie. Z dawnego zespołu gospodarczego zachowały się jedynie dwa budynki, w tym tylko jeden posiada wartość zabytkową. W najbliższym sąsiedztwie od południowego zachodu usytuowana jest parterowa XVIII–wieczna oficyna. Nie można wykluczyć, że budynek ten został mocno przebudowany w późniejszym czasie. Jednak dach dwuspadowy naczółkowy popularny był w XVIII w. Do pałacu wiedzie gruntowa droga dojazdowa pokrywająca się z główną osią założenia. Wzdłuż drogi zachował się odcinek alei akacjowej.

Za pałacem rozciąga się zdziczały i zaniedbany park, w którym czytelne są jeszcze niektóre elementy dawnej kompozycji np. polana przypałacowa. W szacie roślinnej parku przetrwały liczne drzewa gatunków ozdobnych. Do elewacji szczytowych pałacu przylega uszkodzony mur kamienny oddzielający park od podwórza gospodarczego.

Pałac w Łoźnicy składa się z korpusu głównego założonego na rzucie prostokąta z dwoma płytkimi ryzalitami na osi elewacji frontowej i ogrodowej oraz przylegającego od południa prostokątnego skrzydła bocznego. Po stronie południowej korpusu głównego występuje prostokątny ryzalit. Przy ryzalicie ogrodowym usytuowane są schody jednobiegowe. Obecnie budynek jest w stanie ruiny. Zniszczeniu uległ dach oraz w dużej części mury zewnętrzne na piętrze. Zawaliły się stropy. Piętrowy korpus nakryty był pierwotnie dachem mansardowym z naczółkami, natomiast parterowe skrzydło boczne – dachem dwuspadowym (zachowanym częściowo). Jedenastoosiową elewację zachodnią (fasadę) korpusu głównego z trzyosiowym ryzalitem środkowym podzielono płaskim gzymsem międzykondygnacyjnym oraz gzymsem wieńczącym, natomiast czteroosiową elewację skrzydła bocznego – gzymsem wieńczącym. Naroża korpusu głównego, ryzalitu wejściowego oraz skrzydła bocznego zaakcentowano szerokimi boniowanymi lizenami. Okna ujęto szerokimi płaskimi opaskami ze zwornikami w zwieńczeniu. Podoknia korpusu ukształtowano w formie płytkich prostokątnych wnęk ujętych ornamentem roślinnym. Elewacja północna (szczytowa) jest czteroosiowa. Elewację południową z przylegającym ryzalitem oraz skrzydłem bocznym przepruto nieregularnie rozmieszczonymi otworami okiennymi. Pod względem architektonicznym wszystkie elewacje zostały opracowane w ujednoliconych formach.

Osoby związane z rezydencją w Łoźnicy

  • Hans Georg Alexander Friedrich von Köller (17521820), landrat i późniejszy Prezydent Kamery Południowopruskiej w Poznaniu[16] (kamery wojny i domen w XIX w przekształcono rejencje). Urząd piastował w latach 18051807. Po pokoju w Tylży, prowincja Południowopruska (utworzona w wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej) została zlikwidowana i włączona do Księstwa Warszawskiego.[17] Hans Georg Alexander Friedrich von Köller był w latach 18081820 generalnym dyrektorem założonej w XVIII w. instytucji finansowej Ziemstwa Pomorskiego (najstarszego banku na Pomorzu).[18]
  • Otto Ulrich von Dewitz (17471808), emerytowany przewodniczący tajnej rady księstwa Mecklenburg–Strelitz.[19] Odpowiedzialny był za kontakty dyplomatyczne z Anglią oraz Prusami. Podczas jego urzędowania w latach 17931800 uporządkowane zostały sprawy finansowe państwa. Poza tym angażował się w poprawienie żeglugowości rzeki Elde, w problemy dotyczące opieki nad biednymi, sprawy miejskie oraz budowę więzienia karnego w Strelitz.[20]
  • Matthias von Köller (17971883) referendarz w Wyższym Sądzie Krajowym w Szczecinie. Ernst Matias był postacią z ciekawym i bogatym życiorysem. W latach 18491850 był członkiem pierwszej izby Pruskiego Landtagu, a od 1854 r. pruskiej Izby Panów. W 1876 r. piastował funkcję przewodniczącego Landtagu Prowincji Pomorze.[21] W latach 18621883 był generalnym dyrektorem banku Ziemstwa Pomorskiego. Matthias von Köller był również generalnym dyrektorem pomorskiego towarzystwa ubezpieczeniowego przeciwpożarowego o nazwie Ständische Alt-Pommerschen Land- und Feuer-Sozietät. W 1879 r. został odznaczony za swoją działalność w sferze cywilnej Królewskim Orderem Korony I klasy, wysokim w tym czasie pruskim odznaczeniem państwowym. Matthias von Köller miał dwóch synów Georga oraz Ernsta.[22]
  • Georg von Köller (18231916), tajny radca i landrat, aktywny polityk. W latach 18661903 zasiadywał w Pruskiej Izbie Panów. Do roku 1874 r. Georg von Köller był jej wiceprezydentem, natomiast w latach 18791897 prezydentem. W latach 18761906 był przewodniczącym Landtagu Prowincji Pomorze. Został odznaczony najwyższym pruskim odznaczeniem Wysokim Orderem Czarnego Orła. Zmarł w Łoźnicy.[23]
  • Ernst von Köller (18411928), brat von Georga von Köller. Ernst był najbardziej znanym przedstawicielem tego pomorskiego rodu. Podczas wojny pomiędzy Prusami, Austrią i Danią o Szlezwik-Holsztyn służył w wojsku. Został ranny w bitwie pod Sadową w 1866 r. W latach 18681887 piastował urząd landrata ówczesnego powiatu kamieńskiego. Następnie przez dwa lata był szefem policji (Polizeipräsident) w Frankfurcie nad Menem, gdzie bezwzględnie bronił interesów pruskiej racji stanu w tym niegdyś samodzielnym politycznie mieście. w latach 18811888 był deputowanym do parlamentu (Reichstagu) z ramienia Niemieckiej Partii Konserwatywnej (Deutschkonservative Partei), stronnictwa o mocno konserwatywnych i religijnych poglądach. Od 1889 r. piastował stanowisko podsekretarza stanu w resorcie ministerialnym odpowiedzialnym za sprawy Alzacji-Lotaryngi w Strasburgu. Od 1894 r. powołany został na pruskiego ministra spraw wewnętrznych. Zdecydowanie występował przeciwko liberalnej polityce oraz socjaldemokracji. Z powodu swojej nieprzejednanej postawy musiał ustąpić z urzędu pod koniec 1895 r. W 1897 r. cesarz Wilhelm II powołał go na stanowisko prezydenta naczelnego prowincji Schlezwik-Holsztyn, gdzie zasłynął z powodu ostrej polityki germanizacyjnej w stosunku do Duńczyków. Zamknął duńskie domy spotkań oraz usunął język duński z programu szkolnego. Plan zastąpienia duńskich pastorów niemieckimi nie został zrealizowany ponieważ w 1901 r. został odwołany ze stanowiska. W latach 19011908 pełnił stanowisko sekretarza stanu w resorcie ministerialnym odpowiedzialnym za sprawy Alzacji-Lotaryngii, gdzie również próbował przeforsować politykę germanizacyjną, tym razem w stosunku do ludności francuskiej. W 1908 r. osiadł w Kamieniu Pomorskim i został członkiem Pruskiej Izby Panów.[24]

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. H. Berghaus, Landbuch des Herzogthums Pommern und Fürstentums Rügen., II Th. Bd VI, Anklam-Berlin 1870 r., s. 395-396; L. Brüggemann, Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preusischen Herzogthums Vor-und Hinterpommern., I Th., II Bd., Stettin 1784r. s. 416-418; G. Bronisch, W. Ohle, Kreis Kamin –Land, Stettin 1939 r., s. 239-240.
  3. Z. Radacki, Średniowieczne zamki Pomorza Zachodniego. Warszawa 1976.
  4. G. Bronisch, W. Ohle, op.cit. s. 239-240.
  5. M. Słomiński, Karta Ewidencyjna zabytku, G. Bronisch, W. Ohle, op.cit. s. 239-240.
  6. Obecnie w literaturze i prasie pojęcie folwark używane jest niepoprawnie w znaczeniu zespołu przypałacowych budynków gospodarczych. Słowo folwark wywodzi się z języka niemieckiego Vorwerk i oznacza nic innego jak tylko samodzielne gospodarstwo rolne (areał ziemski) należące do majątku rycerskiego. Gospodarstwa takie były w pewnym oddaleniu od majątku rycerskiego, w którym usytuowana była główna siedziba feudała, czyli zamek, pałac lub okazały dwór. Na terenie folwarków znajdowały się zespoły gospodarcze z rządcówkami lub skromnymi dworami, które nie były jednak głównymi siedzibami właścicela majątku rycerskiego.
  7. R. Walkiewicz. Szlacheckie dwory i pałace na Pomorzu Zachodnim w okresie renesansu i baroku. [W:] „Zeszyty Siemczyńsko-Henrykowskie”, Tom III Siemczyno 2013 s.103-122.
  8. G. Bronisch, W. Ohle, op.cit. s. 239-240; H. Berghaus, op. cit. s. 395-396;“ Allgemeine Encyklopädie der Wissenschaften und Künste, Erste Section A-G, Leipzig 1833, hasło Dewitz, s. 348..
  9. M. Słomiński, Karta Ewidencyjna zabytku. Dokument WUOZ w Szczecinie
  10. J. Helmigk, Märkische Herrenhäuser aus alter Zeit, Berlin 1929.
  11. Pommersches Güter-Adressbuch. Stettin 1992 r. s. 9; Pommersches Güter-Adressbuch. Stettin 1905, s. 31; Güter-Adressbuch für die Prowinz Pommern, Leipzig 1920, s. 44.
  12. Landwirtschaftliches Adressbuch der Rittergüter, Güter, und Höfe der Provinz Pommern, Leipzig 1928, s. 26.
  13. Landwirtschaftliches Adressbuch Provinz Pommern, Leipzig 1939, s. 106.
  14. M. Słomiński, Karta Ewidencyjna zabytku. Dokument WUOZ w Szczecinie.
  15. Dokumenty w WUOZ w Szczecinie oraz NID, OT. Szczecin.
  16. H. Berghaus, op. cit. 396.
  17. Hans Georg Alexander Friedrich von Köller. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 23 marca 20120 r.]
  18. G. Ziemer, Pommersche Landschaft. “Baltische Studien” Band 51 N.F., 1965, s. 86.
  19. H. Berghaus, op. cit. 396.
  20. Otto Ulrich von Dewitz. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 23 marca 20120 r.].
  21. Matthias von Köller. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 23 marca 20120 r.]; G. Ziemer, Pommersche Landschaft. “Baltische Studien” Band 51 N.F., 1965, s. 86.
  22. Matthias von Köller. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 23 marca 20120 r.].
  23. H. Spenkuch, Die Protokolle des Preußischen Staatsministeriums 1817-1934/38. Band 8, 21 März 1890 bis 9. Oktober 1900. Wydane przez Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften. [W:] „Acta Borusia“, Neue Folge. 2003, s. 569; Georg von Köller. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 23 marca 20120 r.].
  24. K. Sievers, Köller, Ernst von. W: Neue Deutsche Biographie (NDB). Band 12, Duncker & Humblot, Berlin 1980, s. 321; H. Spenkuch, Die Protokolle des Preußischen Staatsministeriums 1817-1934/38. Band 8, 21 März 1890 bis 9. Oktober 1900. Wydane przez Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften. [W:] „Acta Borusia“, Neue Folge. 2003, s. 569; [Ernst von Köller. W: Wikipedia [online]. [Przeglądany 23 marca 20120 r.].

Bibliografia

  • Berghaus H., Landbuch des Herzogthums Pommer und Fürstentums Pommern und Fürstentums Rügen., II Th. Bd VI, Anklamm-Berlin 1870 r.
  • Brüggemann L., Ausführliche Beschreibung des gegenwärtigen Zustandes des Königl. Preusischen Herzogthums Vor-und Hinterpommern., I Th., II Bd., Stettin 1784 r.
  • Kromann K., Katalog dworów i pałaców woj. Szczecińskiego, gmina Przybiernów, z. 5, Szczecin 1978 r.,. maszynopis w zbiorach: NID, OT Szczecin.
  • Słomiński M. Karta ewidencyjna zabytku. Szczecin 1998. Dokument WUOZ w Szczecinie.
  • Spenkuch H., Die Protokolle des Preußischen Staatsministeriums 1817-1934/38. Band 8, 21 März 1890 bis 9. Oktober 1900. Wydane przez Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften. [W:] „Acta Borusia”, Neue Folge. 2003, s. 569.
  • Zilch R., Die Protokolle des Preußischen Staatsministeriums 1817-1934/38. Band 9, 23 Oktober 1900 bis 13. Juli 1909. Wydane przez Berlin-Brandenburgischen Akademie der Wissenschaften. [W:] „Acta Borusia”, Neue Folge. 2001, s. 380.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Radosław Walkiewicz