Pałac (Stara Dobrzyca): Różnice pomiędzy wersjami

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 1: Linia 1:
 
{{WEdycji}}
 
{{WEdycji}}
{{Zabytek| z dnia [[]] [[]]}}
+
{{Zabytek|nr 1818 z dnia [[23 marca]] [[1976]]}}
 
{{Dwór infobox
 
{{Dwór infobox
 
|dwór_nazwa          = Pałac w Starej Dobrzycy
 
|dwór_nazwa          = Pałac w Starej Dobrzycy
 
|dwór_grafika        =  
 
|dwór_grafika        =  
 
|grafika_opis        =
 
|grafika_opis        =
|lokalizacja        =  
+
|lokalizacja        = Stara Dobrzyca
 
|nazwa_niemiecka    =  
 
|nazwa_niemiecka    =  
 
|projektant          =  
 
|projektant          =  

Wersja z 13:06, 26 mar 2020

200px-Monobook icon.svg.png Ten artykuł jest w trakcie opracowywania. Prosimy nie edytować strony do czasu zniknięcia tej wiadomości. Nazwa użytkownika, który dodał tę wiadomość, jest wyświetlona na stronie historii.


200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 1818 z dnia 23 marca 1976[1]
Pałac w Starej Dobrzycy
[[Grafika:|240px|Pałac w Starej Dobrzycy]]
Lokalizacja Stara Dobrzyca


Historia posiadłości

W XV w. Resko wraz zamkiem i przyległymi mu wsiami, w tym Starą Dobrzycą (Alt Döbritz) było lennem tajemniczego rodu Vidante, o którego pochodzeniu oraz historii niewiele wiadomo. Po ich wymarciu cały ten obszar trafił w ręce rodu Borków.[2] Panami na Starej Dobrzycy Borkowie (von Borcke) zostali na pocz. XVI w. W pałacu urodził się w 1668 r. Adrian Bernhard, pruski feldmarszałek, tajny radca oraz minister królewski, komendant twierdzy szczecińskiej, prepozyt kapituły katedralnej w Hevelbergu oraz zarządca domen królewskich w Kołbaczu (Konigl. Preusicher General-Feldmarschall, Wirklicher Geh. Staats-, Kriegs- und Kabinets-Minister, Gouverber der Festungs Stettin, Domprobst zu Hevelberg und Amtshauptmann zu Kolbacz). Ponadto piastował on liczne stanowiska dyplomatyczne w Bayreuth i Wiedniu. W 1740 r. podniesiony został przez króla Fryderyka II do stanu hrabiego (Graff).[3]

Od 1690 r. miejscowość należała do Heinricha von Liest΄a. W 1696 r. panem na Starej Dobrzycy został Kasimir Wedigo von Bonin. Boninowie, podobnie jak Borkowie, byli znaczącym, pradawnym rodem pomorskim, którego przedstawiciele jeszcze w XVIII w. nosili imiona słowiańskie. Interesujący pod względem historycznym jest fakt, iż ów Kazimierz (Kasimir) Wedigo uczył się w kolegium jezuickim w Poznaniu. Następnie studiował w Frankfurcie nad Odrą. Przez pewien czas służył w elektorskiej gwardii przybocznej w Berlinie w randze lejtnanta. Następnie, za zgodą elektora, w latach 70. i 80. XVII w. najmował się na wielu dworach w Europie, między innymi na cesarskim. Poza krajami niemieckimi zawodowo odwiedził Holandię, Anglię, Francję, Włochy. Od 1684 r. ponownie służył na dworze w Berlinie. W 1688 r. został zarządcą domen państwowych (Amthauptmann) w Trzebiatowie, natomiast w 1896 r. objął prałaturę kapituły katedralnej w Kamieniu (faktycznie po reformacji nazwa domeny państwowej). Kasimir Wedigo przebudował pałac w Trzebiatowie (rezydencja elektorska w tym czasie) oraz własną siedzibę w Starej Dobrzycy.[4] Prawdopodobnie prace rozpoczęto jeszcze w roku zakupu posiadłości. W 1698 r. poślubił Magdalene Katerine von Katrnitz, więc można przypuszczać że przebudowa rezydencji była już ukończona.

W 1714 r. właścicielem Starej Dobrzycy został Ulryk Bogusław von Bonin, który pozostawił majątek swojej starszej córce Sofie Auguste Ulryke. Ona wniosła Starą Dobrzycę jako wiano Georgowi Henningowi von Brockhausen, następnie Ernstowi von Borcke. W 1793 r. posiadłość kupił Friedrich Lehman, który z kolei odsprzedał ją w 1803 r. Sophie Elisabeth von Borcke. W kolejnych latach panowie na Starej Dobrzycy często się zmieniali. Właścicielami majątku byli kolejno: Friederike Juliane Sophie von Zandow – od 1820 r., Hanriette Marie Luise von Wulfen – od 1832 r., Karl Ludwig August von Grasshoff – od 1843 r., Ludwig Bold – od 1853 r., Otton Heinrich Ludwig von Büllow – od 1852 r., von Knebel – w 1873 r., Geiglitz von Osten – w 1885 r., hrabia Rantzau – od 1887 r. Od 1907 r. majątek należał do Georga Schulza. W 1917 r. właścicielem Starej Dobrzycy został hrabia Wilhelm Finck von Finckenstein. Syn Wilhelma Fincka von Finckenstein[5], Wilhelm Ernst został zastrzelony 4 marca 1945 r., w wieku 41 lat, na terenie swojej posiadłości w Starej Dobrzycy przez Czerwonoarmistów.[6]

Historia pałacu

Rezydencja w Starej Dobrzycy jest niezwykle ciekawym obiektem pod względem historycznym i naukowym. W murach dworu widać liczne przemurowania świadczące o bardzo bogatej i długiej historii budynku. Źródła milczą na temat siedziby rycerskiej w średniowieczu. Według dostępnych informacji archiwalnych dwór w Starej Dobrzycy miał być wzniesiony w 1540 r. Istnienie siedziby w Starej Dobrzycy potwierdza dokument spadkowy z 1602 r.[7] Autorka dokumentacji historycznej z 1976 r. sugeruje, że rezydencja w Starej Dobrzycy była w tym czasie budynkiem wzniesionym w konstrukcji ryglowej. Według M. Borkowskiej budynek murowany wzniesiono na początku XVIII w. Teza taka została przyjęta przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków podczas wpisu do rejestru zabytków. Jednak na podstawie zachowanych form architektonicznych oraz konstrukcji murów wydaje się, że obecnie zachowany pałac wybudowano dużo wcześniej. Mur obwodowy budowli wzniesiono z nieociosanych głazów polnych oraz cegieł. Składa się on z dwóch, stosunkowo starannie opracowanych, warstw licowych oraz miąższu wypełnionego zaprawą i gruzem kamienno-ceglanym. Technika budowlana jest wyraźnie charakterystyczna dla średniowiecznej tradycji budowlanej. Jedynie nowożytny wątek ceglany świadczy o tym, że budowlę wzniesiono później, prawdopodobnie w drugiej połowie XVI w. lub pierwszej ćwierci XVII w. Powstały w tym czasie dwór był piętrowym budynkiem, założonym na planie prostokąta, bez ryzalitów oraz pilastrów, a narożniki zaakcentowano charakterystycznymi boniami, które możemy znaleźć przy wielu renesansowych i manierystycznych budowlach na terenie Pomorza. Siedziby szlacheckie w tym czasie były niewielkimi, malowniczymi, swobodnie komponowanymi i zwartymi zespołami składającymi się z dworu i sąsiadujących z nim różnych budynków inwentarskich (stajnie, kuchnia itp.). Siedziby takie otoczone były murem lub innym trwałym ogrodzeniem, nie rzadko poprzedzonym fosą – stanowiącą ochronę przed zwierzętami sąsiadami, a nawet własnymi chłopami. Możliwe, że w ziemi zachowały się zarysy tych budowli. Piętra dworów wykorzystywano często jako magazyny zbożowe lub spiżarnie. Dopiero w XVI w. zapoczątkowany został proces emancypacji politycznej i gospodarczej szlachty, która jeszcze w średniowieczu mieszkała przeważnie w chałupach typu saskiego wraz z inwentarzem żywym.[8]

Niezwykle interesujący, pod względem historycznym, jest układ wnętrz w starodobrzyckim dworze, bardzo nietypowy dla znanych nam barokowych siedzib szlacheckich na Pomorzu. Sień przelotowa podzielona jest - mniej więcej w połowie – dwiema, równoległymi względem siebie ściankami ryglowymi. Pomiędzy ściankami zawieszono wąskie jednobiegowe schody. Na podstawie niewielu już zachowanych historycznych obiektów oraz literatury dotyczącej tematu można ustalić, że w barokowych rezydencjach na Pomorzu Zachodnim oraz Brandenburgii od 2. połowy XVII w. stosowane są otwarte, szerokie schody w typie „cesarskich”, czyli dwubiegowe z pojedynczym dolnym lub górnym biegiem. Budowane są również otwarte, czterobiegowe schody w obszernych klatkach usytuowanych obok sieni. W mniejszych siedzibach ziemiańskich jednobiegowe otwarte schody, z zabiegiem w górnej części, sytuowano wzdłuż sieni – przy ścianie.[9] Umieszczone w charakterystycznym ciemnym korytarzu schody w Starej Dobrzycy są bardzo indywidualnym rozwiązaniem. Aranżacja starodobrzyckich schodów przypomina formę murowanych, sklepionych schodów budowanych w tzw. grubości murów, np. w średniowiecznych zamkach. Konstrukcje tego typu tradycyjnie nadal stosowano na terenie Pomorza Zachodniego w okresie renesansu i manieryzmu. Oczywiście aranżacja schodów miała bardziej reprezentacyjny charakter jak w średniowieczu. Były one elementem reprezentacyjnej sieni (według ówczesnych norm) jak w dworze w Buku czy w Niedyszu. Wydaje się mało prawdopodobne, żeby taki układ schodów zastosowano w siedzibie szlacheckiej wzniesionej w 2. połowie XVII w., czy w XVIII w. lub tym bardziej w XIX w.

Kolejnej przebudowy dokonano pod koniec XVII w., prawdopodobnie w latach 1696-1698. Biograf rodu Bonin napisał lakonicznie, opierając się zapewne na równie oszczędnym dokumencie: In Döberitz hatte er den Hof aufgebaut.[10] Należy rozumieć, że zbudowane zostało raczej podwórze gospodarcze a nie budynek dworu. W języku niemieckim słowo Hof używa się w znaczeniu dziedzińca lub zespołu dziedzińca z budynkami gospodarczymi. Inny, bardzo interesujący przekaz historyczny na temat wyglądu rezydencji w tym czasie znajduje się w rękopisie „Topographische Nachrichten von den adelichen Gütern des Borckschen Kreises, des Furstenthums Cammin des Daberschen, Rummelsburgschen und Schlawischen Kreises” z lat 70. XVIII w.[11] Fragment dokumentu przetoczono w dokumentacji historycznej M. Borkowskiej z 1976 r., jednak tekst ten został niewłaściwie odczytany. W oryginale jest napisane: Ein massiv aufgefurtes Schloss woran an jeder Seite ein Flugel, nebst neuer grossen Hofflagen wo auf die gehörigen Wirtschafts Gebäude befindlich. Duże podwórze z zespołem budynków gospodarczych zostały określone jako nowe, czyli powstałe w późniejszym czasie niż pałac.

Na podstawie zachowanych form oraz powyższego historycznego przekazu można przypuszczać, że zapewne pod koniec XVII w. Kasimir Wedig von Bonin[12] przebudował, duży renesansowy dwór, na stosunkowo okazały – jak na miejscowe warunki – barokowy pałac. W tym czasie w Starej Dobrzycy powstało typowe dla tego czasu, osiowe założenie z ogrodem z tyłu pałacu oraz budynkami gospodarczymi z przodu. Do korpusu głównego dawnego dworu dobudowano dwa, zapewne ryglowe skrzydła boczne. Korpus główny nakryto prawdopodobnie dachem czterospadowym, natomiast skrzydła dachami dwuspadowymi, zapewne podobnymi jak w pałacu Warcinie, który znany jest dobrze z przekazów ikonograficznych. Fasadę opięto wielkim porządkiem pilastrów, charakterystycznym elementem północnoeuropejskiego, siedemnastowiecznego baroku klasycyzującego, wywodzącym się jeszcze z architektury Palladia. Na podstawie wstępnych oględzin budynku wydaje się, że pilastry są wtórne (wkute) w stosunku do korpusu. Analogię do pałacu możemy znaleźć w pałacach: Zitzewitzów w Warcinie na Pomorzu z lat 60. lub 70. XVII w., w pałacu szwedzkiego marszałka Carla Gustafa Wrangela w Stralsundzie (w tym czasie terytorium szwedzkie) z 1664 r., jak i Bismarcków w Schönhausen w Brandenburgii z ok. 1702 r.[13]

Dzisiejszy wygląd pałac w Starej Dobrzycy uzyskał w 1. lub 2. ćwierci XIX w. Na podstawie zachowanych murów wydaje się, że części środkowe obu elewacji wzdłużnych zostały przemurowane i wzbogacone o ryzality pozorne. Pałac nakryto dwuspadowym dachem z naczółkami, bardzo charakterystycznym dla wznoszonych w tym czasie budynków. Prawdopodobnie zmieniono wygląd kapiteli pilastrów oraz belkowania wieńczącego w fasadzie. Prostokątne okna przemurowano i zamknięto łukami odcinkowymi. Wraz z modernizacją dachu ryzalit środkowy zwieńczono typowym dla tego czasu niskim naczółkiem, który do niedawna można było oglądać w wielu okolicznych siedzibach ziemiańskich powstałych w 2. lub 3. ćwierci XIX w.: Lekowo, Cieszyno (nie istnieje), Zachełmie (nie istnieje), Unimie, Darż (prawie już nie istnieje), Dobieszewo (nie istnieje). Przebudowano układ wnętrz na piętrze, gdzie pomieszczenia zaaranżowano jako dwu i półtraktowe z korytarzem po środku. Według Helmigka układy tego typu w Brandenburgii stosowano od 2. połowy XVIII w.[14] Jednak na podstawie zachowanych lub znanych zabytków wydaje się, że tego typu aranżacja wnętrz na Pomorzu Zachodnim popularna staje się dopiero w XIX w. Podczas dziewiętnastowiecznej modernizacji założono nowe schody na piętrze z balustradą, której forma jest typowa dla czasu powstania. W 2. lub 3. ćwierci XIX w. założono aleję dojazdową na osi pałacu.

W XIX w. rozebrano oba skrzydła boczne. W 3. ćwierci XIX w. wybudowano od strony południowej murowane skrzydło boczne w typowych dla tego czasu formach eklektycznych, nawiązujących do neogotyku angielskiego oraz stylu tyrolskiego. W 1. ćwierci XX w. dokonano ostatniej modernizacji pałacu. W tym czasie wybudowano lub przebudowano ganek ogrodowy oraz schody wejściowe z tarasem. Wymieniono również stolarkę okienną, której wygląd obecnie znamy z ikonografii.

W końcu lat 60. XX w. rozebrano skrzydło boczne. Pod koniec lat 80. XX w. przeprowadzono wewnątrz pałacu stosunkowo niewielkie prace budowlane. Wymieniono dwie ścianki ryglowe na nowe z bloczków betonowych. Wycięto strop na piętrze, a odsłonięte odsadzki otynkowano cementem. Prowadzono również drobne prace naprawcze przy więźbie dachowej.[15]

Opis obiektu (wrzesień 2018 r.)

Zachowało się barokowe założenie rezydencjonalne, którego układ nie zmienił się od czasów powstania w końcu XVII w. Składa się ono z pałacu, okazałego i rozległego parku, podwórza gospodarczego z reliktami budynków gospodarczych (obecnie teren zabudowany przez chaotycznie zakomponowane domki letniskowe), reprezentacyjnej alei dojazdowej przed pałacem. Nadal czytelna jest pierwotna kompozycja parku z obszerną prostokątną polaną, będącą pierwotnie barokowym ogrodem.

Zachował się budynek pałacu. Zawaliła się ściana szczytowa oraz fragmenty murów podłużnych - od zachodu (od strony jeziora).

Pałac założony został na rzucie prostokąta z dwoma ryzalitami na osi: wejściowym – od północy, oraz ogrodowym – od południa. Przed wejściem głównym usytuowany jest taras ze schodami, do ryzalitu ogrodowego przylega ganek. Rezydencja jest niepodpiwniczonym, piętrowym budynkiem nakrytym dwuspadowym dachem naczółkowym. Parterowy ganek ogrodowy wieńczy dostępny z piętra taras.

Fasadę zdobi charakterystyczny, wczesnobarokowy wielki porządek pilastrów. Naroża korpusu głównego akcentują renesansowe bonie. Dziewiętnastowieczne zamknięte łukami odcinkowymi otwory okienne ujęte są prostymi opaskami okiennymi. Wewnątrz zachowały się w dużej części ryglowe ściany działowe ukazujące dawny, późnorenesansowy dwutraktowy układ wnętrz z sienią na osi. W bardzo dobrym stanie zachowały się tajemnicze dwie ściany ryglowe w sieni, na których oparte były pierwotnie schody. Na słupach oraz ryglach widoczne są stare znaki ciesielskie.


Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. J. T. Bagmhil, Pommersches Wappenbuchs. Band 5, Stettin 1854, s.132.
  3. G. von Bülow, Borcke, Adrian Bernhard Graf von. [W]: „Allgemeine Deutsche Biographie“. Band 3 Leipzig 1876, s. 156-157.
  4. U. von Bonin, Geschichte des Hinterpommerschen Geschlechtes von Bonin bis zum Jahre 1863, Berlin 1869, s. 98-100.; Archiwum Państwowe w Szczecinie, Rękopisy i Spuścizny, sygn. 230.
  5. Heimat-Kalender für den Kreis Regenwalde. 17 Jahrgang, Dresden 1939, s. 88.
  6. Wilhelm-Ernst Graf Finck von Finckenstein. W: Portal genealogiczny „Gemi” [online]. [Przeglądany wrzesień 2018 r.]; Wilhelm-Ernst Graf Finck von Finckenstein. W: Portal genealogiczny „Geneanet“ [online]. [Przeglądany wrzesień 2018 r.].
  7. M. Borkowska, Dokumentacja historyczno-architektoniczna pałacu w Starej Dobrzycy. Szczecin 1976. Archiwum NID OT w Szczecinie.
  8. R. Walkiewicz, Szlacheckie dwory i pałace na Pomorzu Zachodnim w okresie renesansu i baroku. [W:] Zeszyty Siemczyńsko-Henrykowskie, Tom III. Siemczyno 2013, s. 108-122.
  9. H. J. Helmigk, Märkische Herrenhäuser aus alter Zeit, Berlin 1929. s. 13-99.
  10. U. von Bonin, op.cit., s. 98-100.
  11. Archiwum Państwowe w Szczecinie, Rękopisy i Spuścizny, sygn. 466.
  12. H. Berghaus, Landbuch des Herzogtums Pommern - Schilderung der Zustände dieser Lande in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts., Teil II, Band 7. s. 705.
  13. R. Walkiewicz, op.cit., s. 108-122.
  14. H. J. Helmigk, op. cit. s. 13-99.
  15. B. Szerniewicz, Karta ewidencyjna zabytku Szczecin 1999. Dokument WUOZ w Szczecinie. M. Borkowska, Dokumentacja historyczno-architektoniczna pałacu w Starej Dobrzycy. PKZ 1976. Archiwum NID OT w Szczecinie.

Źródła archiwalne

  • Archiwum Państwowe w Szczecinie, Rękopisy i Spuścizny, sygn. 230.

Bibliografia

  • Bagmhil J. T., Pommersches Wappenbuchs. Band 5, Stettin 1854, s.132.
  • Berghaus H., Landbuch des Herzogtums Pommern - Schilderung der Zustände dieser Lande in der zweiten Hälfte des 19. Jahrhunderts., Teil II, Band 7. s. 705.
  • Bonin (von) U., Geschichte des Hinterpommerschen Geschlechtes von Bonin bis zum Jahre 1863, Berlin 1869, s. 98-100.
  • Borkowska M., Dokumentacja historyczno-architektoniczna pałacu w Starej Dobrzycy. PKZ 1976. Archiwum NID OT w Szczecinie.
  • Bülow G. von, Borcke, Adrian Bernhard Graf von. [W]: „Allgemeine Deutsche Biographie“. Band 3 Leipzig 1876, s. 156-157.
  • Szerniewicz B., Karta ewidencyjna zabytku Szczecin 1999. Dokument WUOZ w Szczecinie.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Radosław Walkiewicz