Średniowieczne zabawki z Pomorza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Wśród przedmiotów codziennego użytku wydobywanych z nawarstwień kulturowych średniowiecznych ośrodków pomorskich zabawki stanowią nikły odsetek. Najmniej znalezisk tego typu pochodzi z najstarszych faz średniowiecza, w większej liczbie pojawiają się w późnośredniowiecznych nawarstwieniach miejskich, przy czym przeważają przedmioty we współczesnym rozumieniu spełniające funkcje socjalizacyjne, odzwierciedlające rzeczywistość w miniaturze.

Dziecko – obecne w społeczeństwie, ale specjalnie niewyróżniające się – było „mały dorosłym”. Francuski historyk Philippe Ariès, opierając się na źródłach odnoszących się do wyższych średniowiecznych warstw społecznych pisał, że wiekach średnich dziecko bardzo szybko wchodziło w świat dorosłych, gdy tylko mogło obyć się bez matki lub piastunki. Ludzie średniowiecza, jego zdaniem, nie mieli poczucia specyfiki dzieciństwa. Nieco inną perspektywę dają źródła archeologiczne.

Zgodnie z definicją zabawką jest każdy przedmiot użyty w zabawach. Najczęściej kojarzy się z gotowym wyrobem, takim jak lalka, miniaturowy samochód, pluszak, klocki, albo przedmiotem wykonanym samodzielnie przez dziecko, na potrzeby doraźnej zabawy. W przypadku wczesnośredniowiecznych znalezisk archeologicznych interpretacja funkcji niektórych przedmiotów, najczęściej niewielkich lub kojarzących się ze współczesnymi zabawkami nie jest prosta i jednoznaczna. Wielofunkcyjność cechująca większość wyrobów codziennego użytku z tego okresu nakazuje ostrożność interpretacyjną, zwłaszcza wobec wyrobów, które mogły spełniać określone funkcje także w sferze obrzędowo-kultowej lub wotywnej, albo po prostu w gospodarstwie domowym. W nawarstwieniach kulturowych odkrywanych w ośrodkach pomorskich występują podobne do siebie przedmioty, wykonane z różnych surowców, nazywane miniaturowymi naczyniami, figurkami zwierząt, łódeczkami, laleczkami i zminiaturyzowanym uzbrojeniem. Część z nich to z pewnością zabawki, funkcja innych określana jest różnie w zależności od kontekstu znalezienia, chronologii, a często także zapatrywań autora prezentującego źródła archeologiczne. Zwrócić też trzeba uwagę na zmianę funkcji niektórych przedmiotów, głównie lalek, z kultowej na ludyczną lub odwrotnie. Nie trudno też zaobserwować ewolucję form poszczególnych wyrobów oraz różnice jakościowe i ilościowe pomiędzy znaleziskami datowanymi na wczesne i późne fazy średniowiecza.

Według współczesnych kryteriów zabawki oprócz typowo rozrywkowych, powinny spełniać także funkcje socjalizacyjne i edukacyjne, być odpowiednio dopasowane do wieku, płci, rozwoju psychoruchowego i motorycznego. Takie same zadania spełniały zabawki w średniowieczu. Znane są egzemplarze ściśle wzorowane na wyrobach pełnowymiarowych, których rolą było przygotowanie dziecka do pracy i obowiązków domowo-gospodarczych oraz przedmioty służące rozrywkom ruchowym i umysłowym, często o charakterze ludycznym, umacniającym potrzebę działań zespołowych, a zatem sprzyjającym uspołecznieniu.

Narzędzia, naczynia

Kościana późnośredniowieczna łyżeczka z badań archeologicznych w Szczecinie. Zbiory Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Szczecinie. Fot. A.B. Kowalska

Wydaje się, że podstawową funkcję zabawek średniowiecznych dobrze charakteryzują miniaturowe narzędzia pracy, broń i elementy zastawy kuchenno-stołowej. Trzeba zaznaczyć, że wzorowane na „dorosłych” egzemplarzach miniatury są często bardzo wiernymi ich kopiami. Odkrywane w przestrzeni związanej z domem i jego zapleczem – w miejscach, w których koncentrowało się życie rodzinne i aktywność zawodowo-wytwórcza spełniały, jak się wydaje, przede wszystkim rolę socjalizacyjną, polegającą na przyswajaniu przez dziecko poprzez obserwację i naśladownictwo systemu wartości, norm i wzorów zachowań obowiązujących w danej społeczności, a także umiejętności umożliwiających mu wejście w świat społecznych instytucji. Jest to niezwykle ważny w rozwoju małego człowieka proces uczenia się kultury i jej zapamiętywania w celu utrzymania i przekazania następnym pokoleniom. Szczególnie znaczenie zabaw i zabawek socjalizacyjnych notuje się w obrębie społeczności względnie zamkniętych, wielopokoleniowych. Od najwcześniejszych lat dzieci przysposabiane były do pracy w gospodarstwie – poprzez obserwację, uczestnictwo w pracach domowych, rolnych i gospodarskich oraz zabawy dostosowane do przedziału wiekowego i płci. Uczyły się i zapamiętywały kolejność wykonywanych czynności gospodarskich i domowych, rozwijały umiejętności techniczne i motoryczne. Wszystko to obywało się niejako „na obrzeżach” życia domowego, w najbliższym otoczeniu grupy osób pracujących na rzecz wspólnego gospodarstwa. Z czasem umiejętności i doświadczenia nabywane w ten sposób wykorzystywane były w mniej skomplikowanych zajęciach wspomagających działania dorosłych, w prostej linii prowadząc do samodzielnego, ukształtowanego według obserwowanego wzoru, życia domowego/rodzinnego i gospodarczego, z zachowaniem tradycyjnych podziałów na zajęcia męskie i kobiece. Zabawy zręcznościowe i ruchowe były niezbędne do nabierania niezbędnej tężyzny fizycznej.

Wśród miniaturowych przedmiotów, które mogły spełniać funkcje socjalizacyjne, najwyraźniej związanych z codziennością, wydzielają się malutkie naczynia, chętnie utożsamiane przez badaczy z zabawami „w dom”. W średniowieczu przedmioty te przechodziły ewolucję podobnie, jak wszystkie naczynia stanowiące wyposażenie kuchni i jadalni. Z okresu wczesnego średniowiecza, z nawarstwień XXII-wiecznych znane są całkowicie ręcznie lepione, proste miseczki, które można byłoby uznać za wyroby wykonane z surowca odpadowego dla dziecka/przez dziecko i wykorzystywane jako przybory do zabaw wzorowanych na podstawowych pracach kuchennych. Oprócz nich z tego okresu znane są też miniaturowe naczynia wykonane techniką toczenia, powstałe w pracowniach garncarskich. Naczynie tego typu odkryto na przykład w Szczecinie, w warstwie datowanej na XII stulecie. Badania nad niewielkimi naczyniami glinianymi z późnośredniowiecznych miast pomorskich, w tym z Kołobrzegu, pozwoliły stwierdzić, że wykonywano je z tych samych mas garncarskich i wypalano w taki sam sposób, co wyroby pełnowymiarowe. Co więcej, niektóre miniaturowe naczynia były importowane z ośrodków dolnosaksońskich, flandryjskich i holenderskich. Wzorowane były na dużych garnkach, dzbanach z uchem i naczyniach na trzech nóżkach.

Niejednoznaczne w ocenie funkcji są późnośredniowieczne naczynia siwe, kamionkowe, glazurowane oraz metalowe dzbany i talerzyki (cynowe, cynowo-ołowiane lub srebrne) niewielkich rozmiarów, datowane na najmłodsze fazy średniowiecza (połowa XIV–początek XVI wieku), znane między innymi z Gdańska, Elbląga, Kołobrzegu, Lubeki. Jedni badacze uważają, że były one integralną częścią wyposażenia domków dla lalek, podczas gdy inni zupełnie wykluczają funkcje zabawkowe, uznając je za naczynia do przechowywania jakichś specjalnych substancji – medycznych, kosmetycznych, rzadkich lub bardzo drogich. Nie ma wątpliwości natomiast, że dopiero miniaturowe naczynia z XVIIXVIII stulecia, często sprowadzane na Pomorze z zagranicznych warsztatów, były już typowymi zabawkami i wchodziły w skład całych zestawów naczyń imitujących poważne wersje zastaw stołowych i kuchennych. Odkrycia w holenderskim Alkmaar dowiodły też związku jakości miniaturowych naczyń z zamożnością gospodarstw, w obrębie których zostały znalezione. Z biegiem czasu te luksusowe początkowo wyroby stawały się coraz powszechniejsze, pojawiając się także w domach mniej zamożnych mieszczan.

W szczecińskich wczesnośredniowiecznych warstwach kulturowych znaleziono ponadto fragmenty naczyń drewnianych, podtaczanych i klepkowych o niewielkich średnicach, które można uznać za wyposażenie gospodarstwa domowego lub zabawki wzorowane na dużych okazach. Najstarsze tego typu małe naczynko drążone (bardzo zniszczone) pochodzi z warstwy z 1. połowy X wieku.

Z badań wykopaliskowych znane są ponadto niewielkie drewniane, rogowe lub metalowe łyżeczki. Niektóre z nich mogły być dziecięcymi zabawkami, inne kuchennymi przyborami służącymi karmieniu dzieci. Nie da się oczywiście jednoznacznie rozstrzygnąć tej kwestii.

Do kategorii zabawek spełniających funkcje socjalizacyjne należą miniaturowe kopie narzędzi pracy, których pełne odpowiedniki wykorzystywane były w pracach domowych i w warsztatach wytwórczych, jak na przykład drewniane noże z XII wieku znane między innymi ze Szczecina i irlandzkiego Waterford, czy metalowy nożyk zdobiony „dziecięcymi” główkami niedźwiadków znaleziony w Lubece. Do unikatowych należy znalezisko drewnianego pługa z Wismaru, z nawarstwień datowanych na XIV–XV wiek. Wszystkie te przedmioty mają ścisły związek z domem i jego najbliższym otoczeniem oraz różnorakimi pracami wytwórczymi i gospodarskimi.

Nieco inną rolę spełniały zabawy rówieśnicze wymagające zręczności, siły i co najważniejsze – odbywające się bez obecności dorosłych. W zabawach o takim charakterze, wyzwalających chęć dominacji i rywalizacji, w sposób naturalny wyłaniały się osoby o charakterze przywódczym. Można powiedzieć, że zabawy grupowe z użyciem akcesoriów takich jak miniaturowe militaria, piłki, kule, kije, kółka, itp. przyczyniały się do rozwoju więzi społecznych, umiejętności działania w zespołach i ustalaniu hierarchii znajdującej odbicie w społeczeństwie średniowiecznym. Zupełnie jednoznacznie z zabawą, a zatem z działaniem dobrowolnym i bezproduktywnym kojarzą się zwłaszcza piłeczki i piłki. Gry z użyciem mniejszych i większych piłek skórzanych znane były w średniowieczu w Europie zachodniej i wschodniej przynajmniej od końca X stulecia.

Piłki

Gliniana kulka do gry z badań archeologicznych w Szczecinie. Zbiory Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Szczecinie. Fot. A.B. Kowalska

Piłki średniowieczne wykonywane były przede wszystkim ze skóry. Niektóre składają się z przeplatanych rzemieni, inne wykonywane były z trzech części: dwóch okrągłych i łączącej prostokątnej, albo z większej liczby kawałków skóry – wszystkie natomiast wypełniane były mchem, włosiem, lub innym miękkim wypełniaczem. Różne są także ich średnice. Służyły do rozmaitych zabaw i gier wymagających podrzucania, kopania lub podbijania kijkiem. Znane są m.in. z Wolina, Szczecina, Kołobrzegu, Gdańska, Lubeki i Wismaru. Duża kolekcja skórzanych piłek pochodzi z badań archeologicznych w Rosji. Do gier zespołowych, ruchowych służyły ponadto drewniane kule i mniejsze od nich gliniane murmelki. Niektóre z kul drewnianych były dekorowane rytymi motywami spiralnymi i liniowymi, jak np. egzemplarz z Gdańska, z warstw datowanych na 2. połowę XV wieku.

Innego typu zabawy zespołowe przypisuje się dziewczętom, innego zaś chłopcom. Ten pryncypialny podział może też sugerować przygotowywanie do spełniania określonych naturalnie i uwarunkowanych społecznie funkcji: rodzicielskich, rodzinnych i zawodowych. Istnieje też oczywiście grupa zabawek/akcesoriów gier i zabaw grupowych wspólnych dla obu płci, które rozwijają nie tylko aktywność ruchową, ale też współdziałanie w grupie, zdolność logicznego myślenia. Jeszcze inną grupę przedmiotów stanowią atrybuty zabaw o charakterze ludycznym, np. maski, okazjonalne stroje czy specyficzne nakrycia głowy, wspólne dla chłopców i dziewczynek, dorosłych oraz dzieci.

Zabawki militarne

Na podstawie znalezisk archeologicznych można powiedzieć, że w zabawach ruchowych przypisywanych chłopcom, z użyciem zminiaturyzowanych militariów, wykorzystywane były przedmioty/zabawki wzorowane (podobnie jak w przypadku zabaw „w dom”) na pełnowymiarowych egzemplarzach. Do najpopularniejszych zaliczyć można znane od wczesnych faz średniowiecza mieczyki naśladujące okazy żelazne, ale najczęściej nie posiadające wyraźnego rozgraniczenia w postaci jelca pomiędzy rękojeścią a klingą, z wyraźniej jednak zaznaczonym kształtem głowicy. Jeden z najstarszych na Pomorzu przykładów tego typu zabawki pochodzi z Wolina, z warstwy datowanej na 1. połowę X stulecia, natomiast z badań wykopaliskowych w Szczecinie znanych jest łącznie sześć drewnianych mieczyków, z okresu od 1. połowy X do połowy XIII wieku. Dobrym przykładem wiernego naśladownictwa broni jest drewniana włócznia z odwzorowanym grotem typu frankońskiego znaleziona w Wolinie, w warstwie z 1. połowy X stulecia, a także wykonana z kości lanca o długości 8,5 cm znaleziona w Getyndze, datowana na przełom XIII/XIV wieku. Znane są ponadto późnośredniowieczne drewniane kusze, odkryte m.in. w Hamburgu, Lubece i Elblągu. Z wykopalisk archeologicznych znane są także niewielkie łuki (Lubeka) z XIII–XV wieku, fragmenty kuszy (Lubeka) i drewniane groty strzał (Kołobrzeg). Z Gdańska natomiast pochodzi miniaturowy grot włóczni (XIV–XVI wiek).

Do grupy zabawek z kategorii „uzbrojenie” zaliczyć też trzeba wykonane z drewna figury koników na długich drągach, na których dzieci siedziały okrakiem, jak rycerz na koniu trzymając w jednej ręce mieczyk, w drugiej specjalny uchwyt. W opinii etnografów zabawa w „konika” ma bardzo stare tradycje sięgające czasów Plutarcha i Horacego. Utrwalił ją na obrazie „Zabawy dziecięce” Pieter Bruegel, wspomina ją też Wincenty Kadłubek w swojej „Kronice polskiej”. W późnym średniowieczu „popularne” były zabawki gliniane, drewniane i metalowe przedstawiające jeźdźca na koniu. Znane są m.in. z Kołobrzegu i Gdańska (2. połowa XIV–XV wiek), a także z Rygi, gdzie datowane są na XIII–XIV stulecie. Podczas badań wykopaliskowych odkrywane są ponadto figurki samych koników z gliny, drewna lub metali, m.in. w Elblągu, Stralsundzie i Tallinie oraz ptaków, m.in. w Lubece i Rydze.

W przypadku niewielkich metalowych figurek koników i zwierząt z rodziny jeleniowatych datowanych na wczesne fazy średniowiecza najczęściej podkreślany jest ich związek z kultową i rytualno-obrzędową sferą życia. Znaleziska z X–XII wieku z rzadka są utożsamiane z zabawkami i zabawami dziecięcymi. Już jednak podobne figurki z XIII–XV stulecia nie budzą wątpliwości, co do zabawowej funkcji. Część badaczy widzi w nich pionki do gier planszowych, część zabawki służące dzieciom z lepiej sytuowanych rodzin mieszczańskich. Najmniej wątpliwości interpretacyjnych budzą zwłaszcza późnośredniowieczne ceramiczne figurki koników, uznawane za typowe zabawki dziecięce. Nie trudno w tym przypadku dostrzec zmianę funkcji z obrzędowej lub kultowej na zabawkową, a tym samym ciągłość tradycji modyfikowanej pod wpływem zmian kulturowych.

Łódeczki

Wczesnośredniowieczna łódeczka z kory i miniaturowe drewniane wiosło z badań wykopaliskowych w Szczecinie. Zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie. Fot. K. Kowalski

O podobnym dualizmie interpretacyjnym można też mówić w przypadku niewielkich łódeczek z kory i drewna, znanych od najstarszych faz średniowiecza. Zazwyczaj utożsamia się je z zabawkami dziecięcymi, chociaż niektórzy badacze zwracają także uwagę na ich wotywne przeznaczenie, zwłaszcza najstarszych egzemplarzy. Wczesnośredniowieczne miniaturki pomorskie naśladujące łodzie wiatrowe i żaglowe, m.in. ze Szczecina i Wolina, często wykonywane były z nieużytecznych już pływaków sieciowych z kory. Nie zaznaczano na nich charakterystycznych dla szkutnictwa słowiańskiego klepek poszycia, ale mają tak istotne szczegóły, jak otworki na osadzanie masztów w środkowej części, stępka albo siedzisko. W komplecie z łódeczkami czasem występują też miniaturowe wiosła (Szczecin). Właściwe określenie funkcji tych przedmiotów zależy przede wszystkim od kontekstu odkrycia. Egzemplarze z miast późnośredniowiecznych (m.in. Elbląga, Gdańska, Lubeki, Rygi) najczęściej przedstawiają łodzie z trójkątnym dziobem i prosto zakończoną rufą, niektóre mają oba końce zaokrąglone, albo spiczaste, dna natomiast są płaskie lub zaokrąglone. <br

Lalki

Wczesnośredniowieczny "Idol" z badań wykopaliskowych w Szczecinie. Zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie. Fot. G. Solecki

Najwięcej kontrowersji budzą jednak znaleziska drewnianych figurek antropomorficznych, które uznawane są za miniatury pogańskich idoli lub zabawki dla dziewcząt – lalki. Wczesnośredniowieczne drewniane figurki z zaznaczonymi twarzami zdaniem badaczy wiążą się ze sprawowaniem kultu pogańskiego. W tradycji słowiańskiej jeszcze długo po wprowadzeniu chrześcijaństwa przetrwało, zgodnie z danymi etnografii, sprawowanie kultu domowego, a kult bogów niższego rzędu był nie mniej istotny w kulturze życia codziennego, niż kult bogów wyższych. Z kultem religijnym o charakterze dewocyjnym należy też łączyć niektóre figurki antropomorficzne odkrywane w miastach późnośredniowiecznych. Badania etnograficzne dowodzą także, że lalki łączyły w sobie oprócz funkcji ludycznych/zabawowych jednocześnie magiczne i kultowe. Nie przestając być zabawkami stawały się jednocześnie talizmanami, amuletami spełniającymi równocześnie funkcję daru dziękczynnego.

Późnośredniowieczna figurka antropomorficzna ze Szczecina. Zbiory Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Szczecinie. Fot. A.B. Kowalska

Stopniowa zmiana funkcji z kultowo-obrzędowej na dziecięcą/dziewczęcą zabawkę do zabawy „w dom” następowała pod wpływem przemian religijno-obyczajowych i powodowała zmianę funkcji lalki na zabawkową. Trzeba przy tym zaznaczyć, że znaleziska „typowych” lalek/zabawek późnośredniowiecznych należą do rzadkości. Można jednakże zauważyć, że z czasem proste początkowo figurki zyskiwały więcej detali, wyraźniej zaznaczano twarze i kończyny, wprowadzano też elementy odzieży. Dlatego też mniej wątpliwości budzą figurki/lalki z okresu późnego średniowiecza bardziej przypominające współczesne zabawki – jednoczęściowe lub złożone z głowy i korpusu, z ruchomymi kończynami. Ewolucja funkcji lalek w średniowieczu, zdaniem niektórych badaczy, ma związek z rozwojem przenośnych teatrzyków, w których wykorzystywane były do propagowania treści religijnych. Z biegiem czasu coraz bardziej upodabniano je do postaci ludzkich, zarówno jeśli chodzi o kształt i ubiór, jak i wiek (postać dziecka, dorosłego lub starca) oraz płeć (kobieta, mężczyzna). Powstawały też całe komplety zabawek – lalkom towarzyszyły określone akcesoria, np. wspomniane wcześniej zastawy stołowe. Najstarsze i nieliczne znaleziska lalek-zabawek pochodzą z XIII stulecia, więcej znaleziono w warstwach z XIV–XV stulecia, m.in. w Gdańsku, Elblągu, Lubece i Rydze.

Zabawy ruchowe

Drewniane bączki wczesnośredniowieczne z badań archeologicznych w Szczecinie. Zbiory Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Szczecinie. Rys. H. Bona

Popularną zabawką, znaną od wczesnego średniowiecza, były drewniane bąki wprawiane w ruch za pomocą sznurka i wydające miłe dla dziecięcego ucha, „buczące” odgłosy. Znane są z większości ośrodków pomorskich. We wczesnym średniowieczu były to niewielkie strugane nożem przedmioty. Z czasem zyskiwały większe rozmiary i toczone były na tokarkach. Dzieci bawiące się drewnianymi bączkami pokazał Pieter Bruegel w „Wojnie postu z karnawałem” (1559). Dokładnie przedstawił nawet specyficzny ruch ręki powodujący „nakręcenie” zabawki. Podobną funkcję dźwiękowej zabawki spełniać też mogły kościane hetki występujące powszechnie w ośrodkach wczesnośredniowiecznych i miastach lokacyjnych. Z badań etnograficznych wynika, iż hetki – kości śródstopia (najczęściej świni) z wydrążonym pośrodku otworem – naciągnięte na sznurek i wprawiane w ruch za pomocą równoczesnego (na przemian) naciągania i zwalniania sznurka z dwóch stron wydawały charakterystyczne buczenie. Na podstawie analizy przedmiotów tego typu odkrywanych w miastach późnośredniowiecznych Paulina Romanowicz nazwała je „buczkami”. Zbliżony efekt dźwiękowy można było uzyskać stosując dowolny przedmiot z otworem, wprawiany w ten sposób w ruch.

Inny rodzaj zabawy ruchowej ilustrują kościane kręgle wykonywane z paliczków bydlęcych, znane m.in. z Kołobrzegu, Gdańska i Stralsundu oraz astragale z kości kłykciowo-skokowych owiec albo kóz. Gry w astragale i kręgle, sądząc po liczbie znalezisk, w miastach pomorskich największą popularnością cieszyły się w XV i 1. połowie XVI stulecia. Zabawę astragalami lub innymi pionami, w którą zaangażowane są dzieci przedstawił wspomniany wcześniej Peter Bruegel. Zabawy na otwartej przestrzeni spełniały ludzką, nie tylko dziecięcą, potrzebę święta i radosnego świętowania oraz beztroskiej zabawy.

Instrumenty muzyczne

Gwizdek późnośredniowieczny z badań archeologicznych w Szczecinie. Zbiory Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Szczecinie. Fot. A.B. Kowalska
Ustnik instrumentu z badań wykopaliskowych w Wolinie. Zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie. Fot. G. Solecki

Do grupy zabawek należą również proste instrumenty muzyczne w rodzaju grzechotek, uderzanych narzędzi idiofonicznych – bębenków, piskawek z trzciny, instrumentów pocieranych w rodzaju tarła oraz gwizdków i piszczałek. Takie proste przedmioty wydające różne dźwięki znane są z wykopalisk w większości ośrodków wczesno- i późnośredniowiecznych. Bardziej złożone instrumenty muzyczne, strunowe i smyczkowe, takich jak gęśle, fidele, liry, rebeki czy gitterny należą do znalezisk wyjątkowych. Częstszymi są metalowe drumle. Przedmioty te trudno jednakże wiązać z zabawkami, bardziej prawdopodobny jest ich związek z zabawami o charakterze ludycznym, w których uczestniczyć mogli wszyscy członkowie społeczności, niezależnie od wieku i płci.

Gry planszowe

Pionek do "Królewskiej gry" z badań archeologicznych w Szczecinie. Zbiory Muzeum Narodowego w Szczecinie. Fot. K. Kowalski

Stosunkowo częstymi znaleziskami archeologicznymi są piony do różnego rodzaju gier planszowych – rozrywek umysłowych. Są to zwykłe pionki w postaci glinianych, kościanych, rogowych lub kamiennych krążków, z otworami w środku, z dookolnymi żłobieniami lub innego rodzaju zdobinami. Występują od wczesnych faz średniowiecza, np. w Szczecinie, ale znacznie częściej odkrywane są w warstwach późnośredniowiecznych, np. w Elblągu, Gdańsku, Kołobrzegu, Rydze. Rzadsze są piony czworoboczne z oczkami lub żłobkami, znane głównie z Gdańska i Elbląga, z nawarstwień od XIII do XVI wieku. W szczecińskich nawarstwieniach kulturowych z końca XI–XII wieku natrafiono na drewniane piony interpretowane jako figury szachowe. W tym czasie szachy znane były w Europie, jednakże w świetle aktualnego stanu wiedzy związek szczecińskich znalezisk z tą grą strategiczną należy traktować bardzo ostrożnie. Bierki szachowe (piony, wieża, król, skoczek, goniec) wykonane z różnych surowców znane są natomiast z XIII–XV-wiecznych nawarstwień kulturowych odsłoniętych m.in. w Kołobrzegu, Gdańsku, Elblągu, Stralsundzie, Rydze i Wilnie.

Kostka. Zbiory Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Szczecinie. Fot. A.B. Kowalska

Stosunkowo częstymi znaleziskami są także kostki z poroża i kości, do wyjątkowych należy kostka szklana znaleziona w Szczecinie, w warstwie z połowy XIII wieku. Rozpoznano cztery systemy znakowania ścianek: najwięcej 3-7-11, mniej 7-7-7 oraz sporadycznie 5-7-9 i 4-7-11. Kostki mogły być wykorzystywane w grach planszowych lub samodzielnie. Z wykopalisk znane są plansze do szachów, warcabów, tryk-traka, młynka i alquerque (m.in. z Lubeki, Stralsundu, Greifswaldu i Rygi, z XIII–XV wieku). W starszych fazach średniowiecza, w X–XII wieku, w ośrodkach pomorskich popularna była tzw. królewska gra, „hnefatafl” lub „hnefa” – gra wywodząca się ze Skandynawii i wiązana z wikingami, w której używano charakterystycznych niedużych pionów wykonywanych ze szlachetniejszych surowców takich jak bursztyn czy kły morsa (Janów Pomorski, Szczecin, Świelubie), przesuwanych na planszach.

Z badań archeologicznych znane są ponadto pojedyncze znaleziska akcesoriów gier. Należy do nich kij do pobijania piłek lub kul z Elbląga (XV wiek), drewniany unikatowy wiatrak z Wilna (XIV wiek), czy miniaturowa ażurowa skrzyneczka z Gdańska (XV wiek). Przedmioty te zestawiła i szczegółowo omówiła Paulina Romanowicz w książce poświęconej zabawom w średniowiecznym mieście.

Na koniec warto jeszcze zwrócić uwagę na kilka nietypowych przedmiotów odkrytych we wczesnośredniowiecznych warstwach kulturowych w Szczecinie i Wolinie. Są to skórzane figurki zoomorficzne, kształtem przypominające jaszczurki. Nie sposób jednoznacznie rozstrzygnąć, czy są to dziecięce zabawki, czy może przedmioty o znaczeniu magicznym, o czym świadczą miejsca ich znalezienia, czy może zwykłe odpady, jak przypuszczają niektórzy badacze. Podobnie niejasne jest przeznaczenie i funkcja maleńkiej podeszwy skórzanej ze Szczecina, czy jest to dziecięca „wprawka” w dorosłe, „zawodowe” rzemiosło powstała poprzez obserwację dorosłego wytwórcy? Wypada też wspomnieć skórzane proce, które z powodzeniem mogły być używane przez młodszych mieszkańców jako akcesoria gier zręcznościowych lub do polowań na ptactwo i drobną zwierzynę, jako jeden ze sposobów utrzymania gospodarstwa, w którym mogły partycypować dzieci i młodzież.

Bibliografia

  • Adamczyk P. 2009. Pionki do gier planszowych w zbiorach Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu. Elbląskie Studia Muzealne1, 81–85.
  • Antowska-Gorączniak O. 2005. Średniowieczne zabawy i zabawki na poznańskim Ostrowie Tusmkim. Zeszyty Karmelitańskie 4, 33–36.
  • Archaeology of Children and Childhood. 2016. Archaeologia Polona, 51–52.
  • Ariès P. 2010. Historia dzieciństwa. Warszawa (reedycja książki z 1960 roku).
  • Borkowski T. 1994. Gry i zabawy w średniowiecznym mieście na Śląsku. W: K. Wachowski (red.), Kultura średniowiecznego Śląska i Czech. Miasto. Wrocław, 99–105.
  • Bubczyk R. 2003. Gry w szachy i kości jako rozrywki duchowieństwa w średniowiecznej Polsce. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F Historia 58, 25–33.
  • Bujak J. 1983. O genezie i zmiennych funkcjach lalki. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne 18, 101–122.
  • Carter J.M. 1992. Medieval games. Sports and recreation in feudal society. London.
  • Gediga B.1983. Archäologische Forschungen auf Ostrówek in Opole und die Frage der Ausstellung der Grabungsbefunde im Gelände. Bodendenkmalpflege in Mecklenburg 31, 175–192.
  • Glӓser M. 2000. Die Kultur der mittelalterlichen Hansestädte. Dargestellt am Beispiel Hansestadt Lübeck. W: L. Leciejewicz, M. Rębkowski (red.), Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu. Kołobrzeg, 127–146.
  • Gläser M. (red.). 2012. Kindheit und Jugend, Ausbildung und Freizeit. Lübecker Kollquium zur Stadtarchäologie im Hanseraum 8. Lübeck.
  • Huizinga J. 2007. Homo ludens. Zabawa jako źródło kultury. Warszawa
  • Kabacińska-Łuczak K., Żołądź-Strzelczyk D. 2016. Zabawka – przedmiot ludyczny i obiekt kolekcjonerski. Poznań.
  • Kajkowski K., Szczepanik P. 2013. Drobna plastyka figuralna wczesnośredniowiecznych Pomorzan. Materiały Zachodniopomorskie NS 9/1, 207–247.
  • Kowalska A.B. 2010. Źródła materialne o religijności mieszkańców wczesnośredniowiecznego Szczecina. W: M. Bogacki, M. Franz, Z. Pilarczyk (red.), Religia ludów Morza Bałtyckiego. Stosunki polsko-duńskie w dziejach, w serii Mare integrans. Studia nad dziejami wybrzeży Morza Bałtyckiego, Materiały z V Międzynarodowej Sesji Naukowej Dziejów Ludów Morza Bałtyckiego Wolin 31 lipca – 2 sierpnia 2009. Toruń, 163–173.
  • Kowalska A.B. 2011. Archeologia o dzieciach w średniowiecznym Szczecinie. W: M. Rębkowski (red.), Ekskluzywne życie – dostojny pochówek. W kręgu kultury elitarnej wieków średnich. Wolińskie Spotkania Mediewistyczne 1. Wolin, 66–83.
  • Kowalska A.B. 2016. See the Invisible. An Archaeologist’s Notes about the Child and the Childhood in the Middle Ages. Archaeologia Polona 50/51, 5–20.
  • Kurbis B. 2003. Mistrz Wincenty Kadłubek, Kronika Polska, przekład i opracowanie. Wrocław.
  • Mührenberg D. 2003. Kindheit im Mittelalter. W: M. Gläser, D. Mührenberg (red.), Weltkulturerbe Lübeck. Ein Archäologischer Rundgang. Lübeck, 40–41.
  • Oltmanns U. 2018. Mittelalterliche und frühneuzeitliche Spielzeugfunde aus Lübeck. Lübecker Schriften zu Archäologie und Kulturgeschichte 32, 9–156.
  • Reeves C. 1998. Pleasures and Pastimes in Medieval England. Oxford.
  • Romanowicz P. (red.). 2013. Child and Childhood in the light of Archaeology. Wrocław.
  • Romanowicz P. 2016. Zabawa w średniowiecznym mieście. Studium archeologiczne z miast południowego Bałtyku. Szczecin.
  • Rulewicz M. 1958. Wczesnośredniowieczne zabawki i przedmioty do gier z Pomorza Zachodniego (z badań prowadzonych w latach 1947 – 1958). Materiały Zachodniopomorskie 4, 303–354.
  • Sachs C. 2005. Historia instrumentów muzycznych. Warszawa.
  • Słupecki L.P. 1998. Wyrocznie i wróżby pogańskich Skandynawów. Studium do dziejów idei przeznaczenia u ludów indoeuropejskich. Warszawa.
  • Stempiń A. 2008, Kultura ludów Morza Bałtyckiego, t. 1, Starożytność i średniowiecze. W: M. Bogacki, M. Franz, Z. Pilarczyk (red.), Mare integrans. Studia nad dziejami Morza Bałtyckiego. Materiały z III Międzynarodowej Sesji Naukowej Dziejów Ludów Morza Bałtyckiego, Wolin 20-22 lipca 2007. Poznań, 195–209.
  • Stempiń A. 2012. Magia gry – sztuka rywalizacji. Katalog wystawy czasowej (red. i współautorstwo). Poznań.
  • Thorton J.H. 1990. Leather balls. W: M. Biddle (red.), Object and Economy in Medieval Winchester: Artefacts from Medieval Winchester. Oxford, 707–708. Winchester Studies 7.
  • Wilgocki E. 1995. Drewniany posążek ze szczecińskiego Podzamcza. Przegląd Archeologiczny 43, 187–190.
  • Żołądź-Strzelczyk D., Kabacińska K. (red.). 2010. Dawne i współczesne zabawki dziecięce. Poznań.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: dr Anna Bogumiła Kowalska