Elektrownia przy ulicy Świętego Ducha

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Elektrownia przy ulicy Świętego Ducha
Elektrownia przy ulicy Świętego Ducha
Budynek Trafostacji Sztuki w Szczecinie
Nazwa niemiecka Umformerwerk Heiligegeiststraße
Wcześniejsze nazwy Rozdzielnia Krzysztofa
Lokalizacja Św. Ducha 4
Projektant Georg Vallentin
Data budowy 1911-1913
[ Zobacz Elektrownia przy ulicy Świętego Ducha na mapie.]
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 1034 z dnia 10 kwietnia 1984[1]

Geolokalizacja: 53.422597,14.556759

Budynek przetwornicowni (niem. Umformerwerk Heiligegeiststraße), zwany także (niezbyt trafnie) „budynkiem starej transformatorowni”, lub „elektrownią przy ulicy Świętego Ducha”. Od 2 sierpnia 2013 mieści się w nim centrum sztuki współczesnej zwane Trafostacją Sztuki w Szczecinie, w skrócie TRAFO.

Historia

Dzieje parceli, a właściwie czterech średniowiecznych działek mieszkalnych, na których stoi obecny budynek centrum sztuki współczesnej TRAFO, znane nam są od 2. połowy XVI wieku. Według dostepnych nam źródeł stał na niej tzw. Dom Ubogich, potem na jego miejscu Dom Poprawy i Przędzalnia, który z kolei został zastąpiony zabudowaniami jednej z pierwszych szczecińskich elektrowni.

Dom Ubogich

Położenie Domu Ubogich według katastru szwedzkiego z 1706 roku:
- nr 138 – Dom Ubogich (Pinses Hauß),
- nr 137 – własność spadkobierców Borcharta Ahlerta,
- nr 136 – własność wdowy po Martinie Gerlichu

Pierwszą pewną informacją o budynku położonym w Kwartale Passawskim na narożniku dolnego odcinka ulicy Roddenberg i Świętego Ducha (Heiligegeiststraße), jest wzmianka o nabyciu w 1567 roku przez „czcigodną Radę Miejską” domu zwanego „Pinses Hauß” (także Pinsii domus), ufundowanego w „dawnych czasach w celu zapewnienia bytu ubogim wdowom w podeszłym wieku”. [2] Utrwaliła się opinia powtarzana w wielu publikacjach, że jego nazwa pochodzi od nazwiska fundatora lub dawnego właściciela domu, mieszczanina o nazwisku Pinse. Co prawda szpitale lub domy opieki były fundowane przeważnie przez bogatych mieszczan, ale w tym przypadku, jak wynika to ze słownika środkowo dolnoniemieckiego, znaczenie słowa „pinsen” można również wywieść od określenia myśleć, rozmyślać lub medytować (o czymś). [3] Skądinąd wiemy, że aby zapewnić sobie dożywotnią opiekę w takim domu, trzeba było to miejsce wykupić, a warunkiem pobytu były m. in. modlitwy i rozmyślania religijne. Z kolei w krajach skandynawskich słowem „pinsen” określano święto Zesłania Ducha Świętego. To pozwala nam wysnuć przypuszczenie, że dom ten mógł mieć związek z położonym nieopodal za murami miasta kompleksem szpitalnym św. Ducha i stąd ta nazwa. Nie jest także wykluczone, iż budynek ten w średniowieczu był wspólnym domem dla nie związanych ślubami zakonnymi beginek będących pod opieką konwentu Franciszkanów. Według Fredricha, który podaje to za Hugo Lemckem, szczecińskie beginki mieszkały przy ulicy Świętego Ducha do 1490 roku, zanim zostały przeniesione na ulicę Rosengarten do tzw. Domu Beginek. [4] Wróćmy zatem do naszego domu na narożniku ulicy Roddenberg i Świętego Ducha, który Rada po nabyciu włączyła do utworzonej w międzyczasie fundacji klasztoru św. Jana. Według katastru szwedzkiego z 1706 roku ten piętrowy budynek spisany pod numerem 138 nakryty był dachem z dwoma poddaszami. Od strony ulicy Świętego Ducha posiadał dwie małe piwnice mieszkalne, a z sieni, usytuowanej także od strony tej ulicy, położone było dodatkowe zejście do kolejnej piwniczki na drewno opałowe. Jak podano w katastrze, w domu ulokowano kilku biednych ludzi, ale piwnice mieszkalne były wynajmowane. Wokół niego rozpościerała się parcela numer 137, należąca do spadkobierców Borcharta Ahlerta. W jej części położonej od strony ulicy Świętego Ducha stał podpiwniczony piętrowy budynek z jednym strychem i piwnicami, do których zejście usytuowane było od ulicy. Wynajmowany był przez cieślę Hansa Neukircha za 20 Rthl rocznie. Z kolei w części od strony ulicy Podgórnej stał bardzo zniszczony budynek, w którego dolnej kondygnacji znajdowała się stajnia. Był on wynajmowany biednym ludziom. Położona pomiędzy nimi niezabudowana przestrzeń używana była jako podwórze. [5]

Dom Poprawy i Przędzalnia

Dom Poprawy i Przędzalnia ok. 1911 roku,
tu jako „tania kuchnia” dla ubogich

W latach 1724-26 na miejscu opisanych wyżej działek nr 137-138, oraz przyległej od strony ulicy Świętego Ducha działki nr 136, których właściciele według lgendy do planu z 1721 roku nie zmienili się od czasów swedzkiego spisu katastranego [6], powstał tzw. Dom Poprawy i Przędzalnia (Zucht- und Spinnhaus), noszący początkowo w pierwszej połowie XIX wieku nr 220, a potem do 1856 r. nr 331. Pomysł wybudowania takiego domu, podobnego do już istniejącego w Stargardzie wysunął król Fryderyk Wilhelm I już w 1720 roku. Koszty realizacji tego przedsięwzięcia pokryto z dochodów Domu Beginek przy Rosengarten Nr. 68/69 i Domu Ubogich przy ulicy Świętego Ducha, a także z doraźnych kolekt i fundacji. Materiał budowlany w postaci drewna, kamieni i wapna podarował król. Przy okazji wykorzystano materiały z rozbiórki barbakanu pobliskiej Bramy Świętego Ducha wykonanej w 1724 roku, i nie będącego w najlepszym stanie budynku ceł i stojącej obok wieży obronnej przy rogatce celnej nad Regalicą [7]. Oprócz grożącego już zawaleniem Domu Ubogich rozebrano również wykupione w 1723 r. przez magistrat położone obok dwa domy i przynależne doń zabudowania gospodarcze Ahlerta (822) i Gerlicha (821). [8] Na ich fundamentach powstał dwukondygnacyjny budynek z izbami na piętrze dla osadzonych, a także mieszkania dla przełożonego domu poprawy i nadzorcy nad wykonującym pracę w przędzalni. Poza tym pomieszczono w nim dwie izby dla chorych i jedną wspólną, w której także odprawiano nabożeństwa. Oprócz wszelkiej maści przestępców umieszczano w nim także włóczęgów, żebraków, obłąkanych i osoby dotknięte zakaźnymi chorobami, a także cyganów, jak wówczas określano osoby narodowości romskiej (Romowie). [9] Nad wejściem usytuowanym w tym czasie od strony ulicy Świętego Ducha umieszczono tablicę z napisem w języku łacińskim o następującej treści: „Ten dom karze za niegodziwość, karci za nieposłuszeństwo, poluje na leniwych, przeklina zuchwałych i uzdrawia inne grzechy, które istnieją w państwie od zarania dziejów. 1724”. [10] Instytucja ta posłużyła również do wzrostu ilości manufaktur przędzalniczych. [11]

Zmiany w numeracji parceli wchodzących w skład dawnego Domu Poprawy i jego następców w latach 1706-1945

Według najstarszej księgi adresowej z 1829 roku XVIII-wieczny „Dom Poprawy” mieścił się na parceli zaliczanej do ulicy Świętego Ducha (Heiligegeiststraße Nr. 331) i nosił nazwę „nowego Domu Pracy” (neues Arbeitshaus), a także był własnością gminy Szczecin. Po nadaniu w 1857 roku nowej numeracji poszczególnym ulicom, „Dom Pracy” został zaliczony do ulicy Rosengarten i otrzymał numer 46, który został zmieniony w 1868 roku na nr 45. Z nieznanych nam powodów gmina w 1881 roku budynek zapewniający pracę ubogim mieszkańcom, przeznaczyła na dom „taniej kuchni” dla ubogich (Volksküche).
W dniu 12 marca 1889 r. Ernst Kuhlo, właściciel pierwszej w Szczecinie elektrowni przy Pölitzer Straße Nr. 97 (Electricitäts-Werke), kupił dwie sąsiadujące ze sobą parcele: przyległą do Volksküche działkę przy Rosengarten Nr. 46 i przyległą doń od strony ówczesnej działkę Schulzenstraße Nr. 21 (obecnie dolny odcinek tej ulicy wraz z zabudowaniami nie istnieje), i po otrzymaniu zezwolenia zbudował kolejny zakład elektryczny, z czasem przekształcony w spółkę akcyjną (Stettiner Electricitäts-Werke). By zaspokoić miejskie potrzeby na prąd stały, postanowiono na przydzielonej przez gminę działce obok parceli z „tanią kuchnią” wybudować tzw. przetwornicownię (Umformwerk). W związku z tym w ciągu 1911 roku przystąpiono do rozbiórki dawnego budynku Domu Poprawy przy Rosengarten Nr. 45. [12]

Elektrownia - przetwornicownia - rozdzielnia

Jak wspomniano powyżej, po rozbiórce Domu Poprawy, nowy budynek przetwornicowni przy Rosengarten Nr. 45 (Umformerwerk Heiligegeiststraße) rozpoczęto budować 21 października 1911 roku, i już w ciągu 1912 roku uruchomiono kilka przetwornic, które miały zamieniać prąd zmienny pochodzący z elektrowni przy ulicy Französische Straße na prąd stały. Budowę przetwornicowni zakończono w maju 1913 r. [13]

Przetwornicownia-rozdzielnia

W latach 1912-1914
W latach 1914-1926
Ok. 1930 roku
2010
2010
2010

Trafostacja Sztuki - TRAFO

W karcie ewidencyjnej zabytku budowla przy ul. Św Ducha nr 4 określana jest jako „d. elektrownia”, ale po II wojnie światowej służyła miastu do 1970 roku jako „rozdzielnia energii elektrycznej Krzysztofa” („Krzysztofa” od ówczesnej nazwy ulicy Św. Ducha). Po wyłączeniu z eksploatacji w 1970 roku została przez miasto przekazana Szczecińskiej Elektrotechnicznej Spółdzielni Inwalidów Selsin, która doprowadziła budynek do kompletnej ruiny, a nawet zamierzała go w 1976 roku rozebrać. Po wpisaniu budynku 10 kwietnia 1984 roku do rejestru zabytków zyskał co prawda ochronę prawną, ale nadal straszył przechodniów swoim wyglądem. W 1987 r., spółdzielnia zrzekła się użytkowania zabudowań i przekazała go miastu. Początkowo miano tam stworzyć Centrum Sztuki Biura Wystaw Artystycznych. Następnie, jak wiele podobnych budynków w mieście trafił w prywatne ręce. Właściciel zobowiązany do wykonania remontu z umowy się nie wywiązał, i po procesie sądowym miasto w 2008 roku odzyskało obiekt. Projekt rewitalizacji i zaadoptowania zabytkowego budynku na centrum sztuki współczesnej powstał pod kierunkiem architekta Jacka Lenarta reprezentującego biuro architektoniczne Studio A4. W sierpniu 2013 roku otwarto w nim Trafostację Sztuki w Szczecinie (w skrócie TRAFO). [14]

Trafostacja Sztuki

2013
2013
2013

Zabytek

Obiekt wpisany do Wojewódzkiego Rejestru Zabytków pod numerem 1034 (decyzja Kl.III.5340/3/84 z dnia 10 kwietnia 1984, nazwa na liście: d. elektrownia).

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. P. Friedeborn, Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern [...] , das ander Buch. Stettin 1613, s. 66; także Friedebornio Paulo, Descriptio urbis Stetinensis, topographica, historica, cum icone genium loci adumbrante conscripta in Dei sospitatoris laudem Iustam Patriae devotionem. Stetini 1624, fol. D 2.
  3. Zob. Mittelniederdeutsches Wörterbuch, Bd. III, s. 328 i n. w: Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881.
  4. Budynek przy Rosengarten Nr. 68/69 stał w miejscu obecnego budynku biurowego Podgórna nr 67. W średniowieczu stanowił własność zakonu franciszkanów, a jak podaje Friedeborn był to „dom od dawien dawna zwany domem Beginek [a także] siedzibą zgromadzenia Schillinga, przy ulicy zwanej Różaną” (Begginarum domus aut Schillingÿ conventus, in platea, qua Rosarium nominatur; zob. P. Friedeborn, Historische Beschreibung..., op. cit., das ander Buch, s. 38; także Friedebornio Paulo, Descriptio urbis Stetinensis..., op. cit., D 2. Por. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 56.
  5. Zob. Opis budynków Kwartału Passawskiego w Szczecinie (Passauer Viertel) (Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 71, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald), szkic s. 67 (oryginalna s. 125), oraz zawarty tu opis zabudowań s. 98, 100 (oryginalna s. 187-188), a także opis budynku nr 138 i przyległej do niego parceli nr 137 w: Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Das Passauer Viertel. Ludwig. Kiel 2005, szkic s. 97, opis s. 123-124 (tłumaczenie na niemiecki Dirk Schleinert).
  6. Według tego planu wszystkie trzy działki z nową numeracją, czyli nr 823 dla Domu Ubogich, tu określonym jako Scheri Haus (?), oraz dla domów Ahlerta (nr 822) i przyległego doń domu Gerlicha (nr 821) - zaliczone zostały do ulicy Świętego Ducha; por. spis parceli i jej właścicieli załączony do wspomnianego planu z 1721 roku.
  7. Zob. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875, s. 212 i n.; także tego samego autora: Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876, s. 536.
  8. H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit. Th. 2, Bd. 8, s. 212.
  9. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929, s. 86-88.
  10. Tekst polski w wolnym tłumaczeniu na podstawie zapisu w języku niemieckim: „Dieses Haus züchtig die Schlechtigkeit, bestraft den Ungehorsam, verfolgt die Faulheit, die Begierde verabscheut es und heilt die übrigen Sünden, die in dem Staat seit alters her vorhanden sind. 1725” (w tekście w języku łacińskim umieszczono datę roczną MDCCXXIV - 1724, zob. C. Fredrich, Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I...,op. cit., s. 87; por. z tekstem łacińskim w: H.K.W. Berghaus, Geschichte der Stadt Stettin..., op. cit. Th. 2, Bd. 8, s. 213.
  11. C. Fredrich, Die Baugeschichte..., op. cit., s. 87 i n.
  12. 40 Jahre Stettiner Electricitäts-Werke 1890-1930. Stettin 1930, s. 20-28, (Biblioteka e-book sedina.pl).
  13. 40 Jahre Stettiner Electricitäts-Werke..., op. cit., s. 55.
  14. Artykuł Pomysł na Transformatorownię..

Bibliografia

  • Friedeborn P., Historische Beschreibung der Stadt Alten Stettin in Pommern. Sampt einem Memorial unnd Ausszuge [...] Geschichten, Handlungen und Vertraegen, welche sich von Zeit angenommenen Christenthumbs, [...] fuenff hundert Jahren, [...] begeben [...] auch ein General Beschreibung des gantzen Pommerlandes: fuerstliche Stammlini der Hertzogen von Pommern, und fuersten zu Ruegen, in 4. Taffeln abgetheilet [...]. Gedruckt zu Alten Stettin /durch unnd Verlegung/ S. Jochim Rheten Erben Anno MDCXIII.
  • Friedebornio P., Descriptio urbis Stetinensis, topographica, historica, cum icone genium loci adumbrante conscripta in Dei sospitatoris laudem Iustam Patriae devotionem. Stetini 1624.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 8. Berlin- Writzen/O 1875.
  • Berghaus H.K.W., Geschichte der Stadt Stettin, der Hauptstadt von Pommern topographisch-statistisch beschrieben nach allen Richtungen ihres politischen, bürgerlichen, merkantilischen und kirchlichen Lebens. Th. 2, Bd. 9. Berlin- Writzen/O 1876.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von H. Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von C. Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Fredrich C., Die Baugeschichte Stettins unter König Friedrich Wilhelm I. W: BSt NF Bd. XXXI, Stettin 1929.
  • Die schwedische Landesaufnahme von Vorpommern 1692-1709. Karten und Texte. Herausgegeben von der Historischen Kommission für Pommern e. V. und dem Landesarchiv Greifswald in Verbindung mit der Gesellschaft für pommersche Geschichte, Altertumskunde und Kunst e.V. Städte. Bd. 3, Teil 2: Stettin. Das Passauer Viertel. Ludwig. Kiel 2005 (tłumaczenie na niemiecki Dirk Schleinert).
  • 40 Jahre Stettiner Electricitäts-Werke 1890-1930. Stettin 1930 (Biblioteka e-book sedina.pl) [Dotęp 2020-09-03]
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881 w: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben. [dostęp 2018-06-16]
  • Opis budynków Kwartału Passawskiego w Szczecinie (Passauer Viertel) (Matrikelkarten der Schwedischen Landesaufnahme von Vorpommern: Text- und Beschreibungsbände, Rep. 6a, Bd 71, ze zbiorów Landesarchiv Greifswald) [dostęp 2018-06-16]

Linki zewnętrzne

  • TRAFO [dostęp 2015-05-23]



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk