Franz Theodor Kugler

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Franz Theodor Kugler
historyk sztuki, pisarz
brak zdjecia
Data urodzenia 19 stycznia 1808
Miejsce urodzenia Szczecin
Data śmierci 18 marca 1858
Miejsce śmierci Berlin
Narodowość niemiecka

Franz Theodor Kugler (1808-1858) - niemiecki historyk sztuki i pisarz.

Życiorys

Franz Theodor Kugler urodził się 19 stycznia 1808 roku[1] w rodzinie szczecińskiego kupca, konsula duńskiego i radcy miejskiego Johanna George Emanuela Kuglera (1777-1843). Jego matką była Sophie Dorothea Eleonore Kugler (1781-1854), z domu Sternberg, córka szczecińskiego pastora. Przyszły historyk sztuki wzrastał w domu, w którym pielęgnowano zamiłowania do muzyki, malarstwa, poezji i teatru. Salon jego rodziców przez niemal całą pierwszą połowę dziewiętnastego wieku był uważany za artystyczno-duchowe centrum Szczecina. Bywali w nim kompozytor Carl Loewe (1796-1869) oraz historyk i poeta Ludwig Giesebrecht (1792-1873).

Kugler lekcje muzyki pobierał u dyrektora muzycznego Wilhelma Haacka (1760-1827), który był też jego wujem. Carl Loewe zaś uczył go śpiewu, gry na fortepianie i zasad kompozycji muzycznej. Wielokrotnie brał udział w koncertach muzycznych (również jako solista), które odbywały się w szczecińskich kościołach. Kugler w zakresie malarstwa był w zasadzie samoukiem, nie wykluczone jednak iż, pierwszych ważnych wskazówek udzielił mu szczeciński malarz Heinrich Lengerich (1790-1865). W tym okresie wykonał zaliczany do bardzo udanych prac, rysunek głowy Chrystusa, który podarował kościołowi św. Jakuba. Uczęszczał do Königliches und Stadtgymnasium (Królewskiego i Miejskiego Gimnazjum) w Szczecinie, w którym uczył filolog i dyrektor gimnazjum Friedrich Koch (1769-1849), wspomniani Carl Loewe (1796-1869) oraz Ludwig Giesebrecht (1792-1873). Po otrzymaniu w roku 1826 świadectwa dojrzałości, Kugler rozpoczął studia filologiczne na uniwersytecie w Berlinie. Filologię germańską studiował u profesora Karla Lachmanna (1793-1851), zaś u profesora Friedricha von der Hagena (1780-1856) średniowieczną poezję niemiecką. Naukę rysunku pobierał u sędziwego już Johanna Gottfrieda Schadowa (1764-1850).

Autograf F. Kuglera

Latem 1827 roku Kugler udał się do Heidelbergu studiować niemiecką architekturą. Po powrocie do Berlina kontynuował ten kierunek studiów na wydziale architektury w Königlichen Bauakademie (Królewskej Akademii Budownictwa). W roku 1829 zdał egzamin mierniczy, praktykę budowlaną zaś odbył w swoim rodzinnym mieście. U profesora Ernsta Heinricha Toelken (1785-1869) doktoryzował się w roku 1831, zaś dwa lata później uzyskał habilitację.

W czasie studiów zetknął się z wieloma postaciami, z którymi połączyła go wieloletnia przyjaźń. Do grona swoich przyjaciół mógł zaliczyć filozofa Karla Rosenkranza (1805-1879), historyka Johanna Gustava Droysena (1808-1884), kompozytora Felixa Mendelssohna-Bartholdy'ego (1809-1847), berlińskiego architekta i rzeźbiarza Friedricha Drake'go (1805-1882), malarza i poetę Roberta Reinick'ego (1805-1852), architekta Heinricha Strack'ego (1805-1880) oraz poetów Heinricha Heinego (1797-1856) i Adalberta von Chamisso (1781-1838). Podczas studiów narodziła się pieśń „Rudelsburg”, zaczynająca się od słów An der Saale hellem Strande, która stała się popularną pieśnią ludową. Jej słowa oraz sztych przedstawiający Rudelsburg zamieścił Kugler w wydanym w roku 1830 w Berlinie „Skizzenbuch” (Szkicowniku).

Był częstym gościem w domu Mendelssohna-Bartholdy'ego, jak również w domu Chamisso. Podczas jednej z takich wizyt u Chamisso, Kugler poznał swoją przyszłą żonę Clarę Hitzig (1812-1873), córkę znanego berlińskiego radcy kryminalnego Juliusa Eduarda Hitziga. Wkrótce Franz Theodor stał się centralną postacią berlińskiego środowiska artystycznego, dla którego tworzył poezję, teksty pieśni i rysunki. W tym okresie powstały między innymi portrety: Adalberta von Chamisso, Emanuela Geibla, Roberta Reinicka, Ludwiga Uhlanda, które zostały zamieszczone w wydanych na przełomie lat 1852/1853 „Fünf Liederhefte” (Pięć śpiewników). Portrety zostały wykonane przez Eduarda Mandla (1810-1882) według szkiców Kuglera.

W roku 1833 Kugler został zatrudniony jako docent na uniwersytecie w Berlinie oraz założył czasopismo „Museum. Blätter für bildende Kunst”, ukazujące się w latach 1833-1842. Dwa lata później został mianowany profesorem na Akademie der Künste (Berlińskiej Akademii Sztuk), gdzie prowadził wykłady z historii sztuki przez blisko dziesięć lat. W roku 1842 stał się członkiem Senatu tejże Akademii.

Pruski minister kultury Friedrich Eichhorn (1779-1856) powołał, w roku 1843, Kuglera na stanowisko urzędnika odpowiedzialnego za sprawy związane ze sztuką w Ministerstwie Kultury. Jego bezpośredni zwierzchnik w Ministerstwie Kultury, Adalbert von Ladenberg (1798-1855), nakreślił plan reformy dziedziny sztuki w Prusach. W tym celu w roku 1845, wydał Kuglerowi polecenie odbycia podróży studyjnej do Niemiec, Belgii i Francji. Po powrocie, Kugler przedłożył ministrowi swoje spostrzeżenia, które następnie zostały opublikowane w formie dwóch osobnych sprawozdań - w roku 1846: „Über die Anstalten und Einrichtungen zur Förderung der bildenden Künste und zur Conservation der Kunstdenkmäler in Frankreich und Belgien” („O instytutach i instytucjach wspierających sztukę i konserwację zabytków sztuki we Francji i w Belgii”) oraz w roku 1847 „Über die Kunst als Gegenstand der Staatsverwaltung mit besonderem Bezuge auf die Verhältnisse des preußischen Staates” („O sztuce jako przedmiocie administracji państwowej ze szczególnym odniesieniem do sytuacji w państwie pruskim”). Plan reformy nakreślony przez Kuglera nie został zrealizowany.

Popiersie F. Kuglera

Franz Kugler był honorowym członkiem Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde (Towarzystwo Historii Pomorza i Starożytności), które zwróciło się do niego z propozycją opracowania zachowanych zabytków sztuki Prowincji Pomorskiej. „Pommersche Kunstgeschichte” zostało opublikowane w roku 1840 w „Baltische Studien”, roczniku towarzystwa. Było to pierwsze syntetyczne opracowanie zabytków architektury i sztuki prowincji pomorskiej. Zgromadzony, bogaty materiał, efekt podróży Kuglera w roku 1839, został przez niego uporządkowany w taki sposób, aby mógł stanowić źródło do dalszych badań naukowych, zaś dołączony indeks osiemdziesięciu sześciu miejscowości miał to ułatwić. Obok analizy architektury kościelnej i świeckiej, wyszczególnił też bogate wyposażenie kościołów, między innymi rzeźbę, płyty nagrobne, malowidła ścienne, drewniane ołtarze, ambony i epitafia.

Z innych jego prac z historii sztuki na uwagę zasługuje „Handbuch der Malerei von Konstantin dem Großem bis auf die neuere Zeit” („Podręcznik malarstwa od Konstantyna Wielkiego aż do naszych czasów”), który został opublikowany w roku 1837 w dwóch tomach. Książka stała się tak popularna w kręgach akademickich, że pojawiły się jej kolejne wydania[2]. Była ona efektem podróży studyjnej Kuglera do Włoch w roku 1835, dzięki której mógł bardzo dokładnie i szczegółowo zbadać zabytki sztuki włoskiej.

W roku 1842 wydał najważniejsze swoje dwutomowe dzieło „Handbuch der Kunstgeschichte” („Podręcznik historii sztuki”), w którym starał się przedstawić sztukę powszechną w jej historycznym rozwoju. Kugler jako pierwszy wyszedł poza granice dotychczasowych zainteresowań swoich poprzedników, wprowadzając do podręcznika wiadomości o sztuce pradziejowej i pozaeuropejskiej. Również ten podręcznik doczekał się kolejnych wydań[3].

Publikował też niewielkie prace, które były efektem jego akademickiego wykształcenia oraz wielu wędrówek jakie odbył na terenie Niemiec szlakiem architektury, cennych kolekcji zabytków sztuki oraz bibliotek. W publikacji z roku 1838 „Beschreibung und Geschichte der Schloßkirche zu Quedlinburg” („Opis i historia kościoła zamkowego w Quedlinburgu”), Kugler opracował część dotyczącą historii sztuki, zaś autorem części historycznej był E. F. Ranke. W monografii omówił rozwój stylu romańskiego w północnych Niemczech. Dla oznaczenia datowania architektury podjął próbę zbadania detali architektonicznych, zwłaszcza ich profili. Pracą zaś „Über die Polychromie der griechischen Architektur und Skulptur und ihre Grenzen” („O polichromii w greckiej architekturze i rzeźbie oraz o jej granicach”) z roku 1835 włączył się w spór dotyczący zdobienia polichromią architektury i rzeźby greckiej.

Zainteresowanie Kuglera historią polityczną Prus zaowocowało pojawieniem się w roku 1840 „Geschichte Friedrichs des Großen” („Historii Fryderyka Wielkiego”), do której ilustracje wykonał malarz Adolph Menzel (1815-1905).

Kugler próbował swoich sił jako nowelista, dramaturg i poeta. Inspiracje do napisania nowel, „Meister Zingaro”, „Werner von Tegernsee, Incantade”, czy „Legende von Genasius” i „Der letzte Wendenfürst”, które opatrzył pseudonimem F. Th. Erwin, czerpał z bogatej przeszłości swego kraju. Obok nowel pojawiały się też dramaty „Pertinax”, „Doge und Dogaressa” i „Jakobäa”. Tematem zaś wierszy i pieśni były przeważnie miłość, przyroda, dzieciństwo, czy wspomnienia z podróży.

Franz Theodor Kugler zmarł 18 marca 1858 roku w Berlinie.

Rodzina

W roku 1833 poślubił Clarę Hitzig (1812-1873), córkę znanego berlińskiego radcy kryminalnego Juliusa Eduarda Hitziga, z którą miał troje dzieci Bernharda (1837-1898), profesora historii w Tübingen; Johannesa (1840-1873), malarza i Margarethę (zm. 1862), która poślubiła pisarza Paula Heyse (zm. 1914).

Jego młodsza siostra, Louise Charlotte Kugler (1811-1884) była znaną szczecińską malarką.

Publikacje (wybór)

Doge und Dogaressa.jpg
Kleine Schriften und Studien zur Kunstgeschichte.jpg
Hans von Baisen.jpg
  • Architektonische Denkmäler der Altmark Brandenburg in malerischen Ansichten. Berlin; L. Sachse & Co. 1833.
  • Ueber die älteren Kirchen Stettins. Baltische Studien, AF, Jg. 2, 1833, Heft 1, s. 107-113.
  • Handbuch der Geschichte der Malerei in Italien seit Konstantin dem Großen. 2 Bde. Berlin: Duncker und Humblot 1837. (2. Aufl. bearb. von Jacob Burckhardt. Berlin: Duncker und Humblot 1847. 3; Aufl. neu bearb. und verm. von Hugo von Bloomberg. 3 Bde, Leipzig: Duncker und Humblot 1867; (Neudruck: 3 Bde. Paderborn: Salzwasser Verlag 2011, ISBN 978-3-86195-850-5).
  • Beschreibung der Kunstschätze von Berlin und Potsdam. 2 Bde. Berlin: Carl Heymann 1938.
  • Beschreibung der in der Königlichen Kunstkammer zu Berlin vorhandenen Kunstsammlung. Nebst einer Monogramm-Tafel. Berlin: Carl Heymann 1838.
  • Geschichte Friedrichs des Großen. Leipzig: J. J. Weber 1840 (Neudruck: Hamburg: Severus Verlag 2013, ISBN 978-3-86347-528-4).
  • Pommersche Kunstgeschichte. Nach den Monumenten dargestellt. „Baltische Studien”. AF, Jg. 8, H. 1, 1840.
  • Karl Friedrich Schinkel. Eine Charakteristik seiner künstlerischen Wirksamkeit. Berlin: Gropius 1842 (Nachdruck. Berlin: Bauakademie der DDR 1981).
  • Handbuch der Kunstgeschichte. Stuttgart: Ebner & Seubert 1842 (2. Aufl. mit Zusaetzen von . Jac. Burckhardt. Stuttgart: Ebner & Seubert 1848. 3., gänzlich umgearb. Aufl. 2 Bde. Stuttgart: Ebner & Seubert 1856-1859; Neudruck: Bremen: Salzwasser-Verlag in Europäischer Hochschulverlag 2011, ISBN 978-3-86195-522-1).
  • Kleine Schriften und Studien zur Kunstgeschichte. Teil I-III. Stuttgart: Ebner & Seubert 1853-1854.
  • Geschichte der Baukunst. 3 Bände. Stuttgart: Ebner & Seubert 1856-1859.

Literatura (wybór)

  • Skizzenbuch. Berlin: G. Reimer, 1830.
  • Liederbuch für deutsche Künstler. Hrsg. von Franz Kugler und Robert Reinick. Berlin, Vereins-Buchhandlung 1833 (neu hrsg. und bearb. von Eckhard Grunewald. Würzburg: Eichendorff-Gesellschaft 1978).
  • Gedichte. Stuttgart, Tübingen: Cotta 1840.
  • Belletristische Schriften. Bd. 1-8. Stuttgart: Ebner & Seubert 1851-1852.

Czasopisma

  • ”Museum, Blätter für bildende Kunst”. Hrsg. von F. Kugler. Berlin: Gropius (1833–1842).
  • ”Argo. Belletristisches Jahrbuch”. Hrsg. von Theodor Fontane und Franz Kugler. Dessau: Katz (1854-1854).

Przypisy

  1. Franz Kugler urodził się 18 (nie 19) stycznia 1808 roku, jak sam na podstawie ksiąg kościelnych poprawił w rodzinnej księdze. Franz Kugler początkowo miał zwyczaj świętować swój dzień urodzin 19 stycznia: Gottfried von Bülow, Franz Theodor Kugler. W: Allgemeine Deutsche Biographie. Bd. 17. Leipzig: Verlag von Duncker & Humbold, 1883, s. 307; Gottfried von Bülow, Franz Theodor Kugler. W: Allgemeine Deutsche Biographie. Bd. 28. Leipzig: Verlag von Duncker & Humbold, 1889, s. 807. Inne źródła podają, że Kugler urodził się 19 stycznia 1808 roku: Gottfried von Bülow, Franz Theodor Kugler. W: Allgemeine Deutsche Biographie. Bd. 17. Leipzig: Verlag von Duncker & Humbold, 1883, s. 307-315; K. K. Eberlein, Franz Kugler (1808-1858). W: Pommersche Lebensbilder. Bd. 1. Stettin: Verlag Leon Sauniers Buchhandlung, 1934, s. 123-140; I. Meyer-Pyritz, Franz Kugler. „Unser Pommerland. Vierteljahrschritt für Heimat und Volkstum”. 1965 H. 2, s. 7-10; Johannes Henning, Franz Theodor Kugler. „Pommern. Kunst, Geschichte, Volkstum”. 1986 H. 3, s. 29-30
  2. Drugie wydanie ukazało się w opracowaniu Jacoba Burckhardta w roku 1847, opracowania trzeciego zaś dokonał Hugo Freiherrn von Blomberg w roku 1867).
  3. Drugie wydanie z roku 1848 opracował Jacob Burckhardt, trzecie wydane w latach 1856-1857 Franz Kugler, czwarte wydanie z roku 1861 i piąte wydanie z roku 1872 uczynił Wilhelm Lübke).

Bibliografia

  • Altenburg, Otto. Aus Franz Kuglers Frühzeit. „Monatsblätter”. Jg. 53, 1939, H. 5, s. 103-109.
  • Bülow, Gottfried von. Franz Theodor Kugler. W: Allgemeine Deutsche Biographie. Bd. 17. Leipzig: Verlag von Duncker & Humblod, 1883, s. 307-315.
  • Bülow, Gottfried von. Franz Theodor Kugler. W: Allgemeine Deutsche Biographie. Bd. 28. Leipzig: Verlag von Duncker & Humblod, 1889, s. 807.
  • Eberlein, Kurt Karl. Franz Kugler (1808-1858). W: Pommersche Lebensbilder. Bd. 1. Stettin: Verlag Leon Sauniers Buchhandlung, 1934, s. 123-140.
  • Eggers, Friedrich. Franz Theodor Kugler. Eine Lebensskizze. W: Franz Kugler’s Handbuch der Geschichte der Malerei seit Konstantin dem Großen von Franz Kugler, nach der von Jacob Burckhardt bes. 2. Aufl. neu bearb. und verm. Von Franz von Blomberg. Bd. 1. Leipzig: Verlag von Duncker & Humblod 1867, s. 1-34.
  • Franz Theodor Kugler. Deutscher Kunsthistoriker und Berliner Dichter. Hrsg. von Michel Espagne, Bénédicte Savoy, Céline Trautmann-Waller. Berlin: Akademie Verlag 2010, ISBN 978-3-05-004645-7.
  • Henning, Johannes. Franz Theodor Kugler. „Pommern. Kunst, Geschichte, Volkstum”. 1986 H. 3, s. 29-30.
  • Kaletta, Ehrenfried. Franz Theodor Kugler 1808-1858. Dichtungen. Breslau: Verlag Priebatschs Buchhandlung 1937.
  • Karge, Henrik. Welt-Kunstgeschichte: Franz Kugler und die geographische Fundierung der Kunsthistoriographie in der Mitte des 19. Jahrhunderts“, w: “Kunsttopographie“. Theorie und Methode in der Kunstwissenschaft und Archäologie seit Winckelmann. Stendal: Winckelmann-Gesellschaft 2003, s. 19-31, ISBN 3-910060-51-8.
  • Koschnick, Leonore. Franz Kugler (1808 - 1858) als Kunstkritiker und Kulturpolitiker. Berlin: Freie Universität 1985.
  • Löhneysen, Wolfgang Wolfgang Freiherr von. Franz Kugler, w: Neue Deutsche Biographie Bd. 13, Berlin: Duncker & Humblot 1982, s. 245-247, ISBN 3-428-00194-X.
  • Meyer-Pyritz, Immanuel. Franz Kugler. „Unser Pommerland. Vierteljahrschritt für Heimat und Volkstum”. 1965 H. 2, s. 7-10.
  • Płoszczyńska, Małgorzata Elżbieta. Franz Theodor Kugler (1808-1858). Historyk sztuki. „Kronika Szczecina”, Nr 26 (2007), s. 171-179.
  • Scheyer, Ernst. Franz Kugler, der musische Geheimrat, Kunst-Schriftsteller, Poet, Musiker, Graphiker des Berliner Vor-März. „Pommern. Kunst, Geschichte, Volkstum”. 1977, H.1, s. 1-9.
  • Wendt, Eckhard. Franz (Theodor) Kugler. W: Eckhard Wendt, Stettiner Lebensbilder. Köln [etc.]: Böhlau Verlag 2004, s. 291-294, ISBN 3-412-09404-8.