Grób książęcy z Bań

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Grób książęcy z Bań
Grób książęcy z Bań
Wyposażenie grobu książęcego z Bań
Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania IV okres epoki brązu (ok. 1100–1000 lat przed Chr.)
Wymiary {{{wymiary}}}


Grób książęcy z Bań, Banie, pow. gryfiński, woj. zachodniopomorskie, (niem. Bahn, Kreis Grifenhagen.

Obiekt archeologiczny z epoki brązu; grób ciałopalny, który z uwagi na bogactwo wyposażenia zyskał w literaturze przedmiotu miano książęcego. Jako jednostkowe odkrycie tego typu w skali Pomorza oraz ze względu na duże walory wystawiennicze stanowi on jedno z ciekawszych znalezisk w zasobach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

Odkrycia grobu dokonano przypadkowo na początku grudnia 1935 roku w trakcie prac ziemnych, na terenie ogrodu pana Bose, mieszkańca miejscowości Banie.

Z powodu silnych mrozów oficjalne badania wykopaliskowe, pod kierunkiem szczecińskiego archeologa Hansa Jürgena Eggersa, podjęto na obiekcie dopiero na przełomie marca i kwietnia 1936 roku. W ich wyniku odsłonięte zostały pozostałości grobu, na którego dnie znajdował się prostokątny bruk kamienny o wym. 3×4 m, a na nim pośmiertne dary i rozsypane kości ciałopalne jednego osobnika. Całość przykrywała warstwa kamieni, tworząca nasyp kurhanu. Na wyposażenie tego okazałego pochówku składały się dwa duże i bardzo efektownie zdobione naczynia gliniane oraz dwie kolejne formy, jednak o wiele skromniejsze. Naczynia nie zachowały się do chwili obecnej, podobnie jak kilka drobnych przedmiotów z brązu (mały nóż z rękojeścią rożkowatą, punca, 2 guziki, 2 nity oraz prawdopodobnie igła). Na szczęście znakomita część darów grobowych przetrwała do chwili obecnej. Na zbiór ten składają się następujące przedmioty:

  • unikatowy naszyjnik złożony z delikatnych, rurkowatych paciorków spiralnych z brązu, poprzedzielanych paciorkami szklanymi i niewielkiego wisiorka w kształcie stylizowanego, miniaturowego topora z podwójnym ostrzem (element określany też jako skrzydła motyla);
  • trzy naszyjniki z końcami zwiniętymi w uszko, w tym dwa tordowane, a jeden z gładkiego drutu; średnica okazów nieco powyżej 11 cm;
  • pierścionek z taśmy brązowej z częściowo zachowaną wolutową tarczką;
  • dwie szpile (dł. 14,1 i 13,5 cm), z cylindrycznymi główkami, zdobionymi poziomymi liniami;
  • nóż typu Pfatten, wariant Brzeźniak (dł. 26,2 cm), z esowato wygiętym ostrzem i sztabą do rękojeści;
  • nóż typu Ennsdorf (dł. 21,2 cm), z esowato wygiętym ostrzem oraz trzpieniem do osadzania rękojeści; ostrze okazu zdobione liniami punktowanymi i rytym zygzakiem;
  • dwie bransolety otwarte wykonane z grubej blachy poprzeczne żłobkowane; średn. około 8 cm;
  • brzytwa typu Banie (dł. 9,2 cm), ze spiralnym uchwytem;
  • dłutko o dł. 5,4 cm;• dwie punce – tłoczki (dł. 6,9 cm i 8,1 cm) o zmiennym przekroju: od kolistego do czworokątnego;
  • dwoje szczypiec (dł. 6,1 i 6,4 cm) zdobionych techniką rycia i wybijania;
  • cylindryczny przedmiot o średn. 2 cm;
  • cztery kółka o różnych przekrojach drutu; średn. między 2,1 a 2,5 cm;
  • dwa stożkowate nity;• drut wygięty w kształcie „skobelka”, z trzema kółeczkami;
  • igła o dł. 10,5 cm;• zapinka płytkowata (dł. 16,9 cm) zaopatrzona w igłę z tarczowatą główką, zdobioną motywem geometrycznym;
  • 11 kolistych guzików o średn. 2,5 cm;
  • 11 mniejszych guzików o średn. 1,5–2,0 cm;• dwa niewielkie ułamki drucików z brązu, w tym jeden tordowany; *fragment szpili kościanej;
  • okruch wypolerowanego krzemienia;
  • fragmenty ceramiki.

Pochodzenie i chronologia

W sumie na zespół grobowy z Bań składają się 62 przedmioty różnej kategorii, nie licząc drobnych fragmenty ceramiki. Stanowiły one dary pośmiertne jednego osobnika, a sądząc z ich ilości i jakości uważa się, że musiała być to osoba wysokiej rangi.

Wytwory brązowe reprezentują w znakomitej większości formy lokalne, nawiązujące jednak do wzorców południowych i nordyjskich. Z naśladownictwem południowym należy łączyć przede wszystkim efektowny naszyjnik złożony z brązowych rureczek, szklanych paciorków i niewielkiego ogniwka z brązu (element ten czyni kolię unikatową) oraz niewielkie guzki z uszkiem u spodu, występujące często w różnych odmianach na obszarze kultury łużyckiej. Tego typu guziczki pełniły zapewne funkcję ozdobną odzieży, pasków czy diademów. Ze strefy nadbałtyckiej znane są zaledwie z kilku stanowisk w Meklemburgii-Vorpommern oraz Pomorza, gdzie odkryto pojedyncze egzemplarze w trzech miejscowościach. Proweniencję południową ma także nóż typu Ensdorf, rozpowszechniony głównie w południowych Niemczech, Szwajcarii i Austrii oraz noże Pfatten wariantu Brzeźniak, stanowiące jednak specyficzną - pomorską grupę regionalną.

Natomiast zapinka płytkowata, szczypczyki, czy brzytwa typu Banie, pomimo swojego miejscowego charakteru nawiązują formą do wyrobów kręgu nordyjskiego. Takie samo pochodzenie przypisuje się trzeciemu, niestety zaginionemu nożowi z rożkowatą rękojeścią.

Grób książęcy z Bania datowany jest na młodszą epokę brązu, a dokładnie na 2. połowę IV okresu tejże epoki, przypadającego na lata około1100–1000 przed Chr.

Historia zabytku

Po wydobyciu z ziemi zabytki z Bań trafiły do zbiorów ówczesnego Muzeum Krajowego (niem. Pommersches Landesmuseum in Stettin), gdzie zostały wpisane do księgi wpływów pod numer E.J.I. 35.126 oraz zyskały sygnaturę P.S.2821. Tu były przechowywane do 1944 roku – momentu ewakuacji wielu cennych zabytków, z uwagi na zbliżający się front i naloty aliantów. Zapakowane do skrzyń wraz z innymi muzealiami zostały wywiezione w głąb Niemiec.

Do Szczecina trafiły ponownie w 2009 roku na drodze obustronnej wymiany polsko-niemieckiej, dotyczącej dawnych zbiorów archeologicznych. W 2012 grób z Bań został opublikowany, w wydanym przez Muzeum Narodowe w Szczecinie, okolicznościowym albumie pt. „Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich”, towarzyszącym wystawie objazdowej o tym samym tytule. Zabytki znalazły się także na tej ekspozycji. Do 2017 roku zostały pokazane w siedmiu w siedmiu dużych miastach w Polsce.

Informacje o znalezisku, poza literaturą fachową, można znaleźć w archiwum dawnym Działu Archeologii Muzeum Narodowego w Szczecinie – teczka numer 316 oraz Eingang-Journal.

Bibiografia

  • Bukowski Zbigniew, Kilka uwag na temat funkcji niektórych ozdób guzikowatych kultury łużyckiej, „Archeologia Polski” 1960, t. 5, s. 197–244.
  • Pomorze w epoce brązu w świetle dalekosiężnych kontaktów wymiennych, Gdańsk 1998. ISBN 83-87359-19-X.
  • Dąbrowski Jan, Kultura łużycka na Pomorzu, [w:] J. Dąbrowski, Z. Rajewski, Prahistoria ziem polskich IV, Od środkowej epoki brązu do środkowego okresu lateńskiego, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 74–80.
  • Eggers Hans Jurgen, Das Fürstengrab von Bahn, Kr. Greifenhagen und die germanische Landnahme in Pommern, „Baltische Studien” 1936, Neue Folge 38, s. 1–47.
  • Gedl Marek, Die Rasiermesser in Polen, Prähistorische Bronzefunde VIII, 4, München 1981. ISBN 3-406-07803-6.
  • Die Messer in Polen, Prähistorische Bronzefunde VII, 4. München 1984. ISBN 3-406-09065-6.
  • Die Toilettegeräte in Polen, Prähistorische Bronzefunde XV, München 1988. ISBN 3-406-32223-9.
  • Die Halsringe und Halskragen in Polen I, Prähistorische Bronzefunde XI, 6, Stuttgart 2002. ISBN 3-515-08239-5.
  • Die Fibeln in Polen, Prähistorische Bronzefunde XIV, 10. Mainz 2004. ISBN 3-515-07905-X.
  • Kostrzewski Józef, Kultura łużycka na Pomorzu, Poznań, 1958.
  • Kozłowska-Skoczka Dorota, Epoka brązu – wczesna epoka żelaza – katalog zabytków, [w:] Zaginione – Ocalone. Szczecińska kolekcja starożytności pomorskich / Lost – Saved. The Pomeranian Antiquities Collection of Szczecin, red. Krzysztof Kowalski, Dorota Kozłowska-Skoczka, Szczecin 2012, s. 121–192. ISBN 978-83-63365-20-2.
  • Malinowski Tadeusz, Katalog cmentarzysk ludności kultury łużyckiej w Polsce, Warszawa1961.
  • Śliwa Ewa, Die Grabfunde der jüngeren Bronzezeit in Pommern, „Baltische Studien” 1974, Neue Folge 60, s. 32–60.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Dorota Kozłowska