Misa z Nowego Objezierza

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Misa z Nowego Objezierza
Misa z Nowego Objezierza
Sceny mitologiczne z misy brązowej

(źródło: A. Janowski, S. Słowiński 2008). Rys. R. Kamiński, opr. A. Janowski.

Lokalizacja Muzeum Narodowe w Szczecinie
Data powstania XI-XII w.
Materiał brąz
Wymiary {{{wymiary}}}


Misa brązowa z Nowego Objezierza, zabytek archeologiczny z badań Pracowni Archeologicznej Pracowni Konserwacji Zabytków – Zespoły Projektowo-Konserwatorskie, zdeponowany w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie

Historia zabytku

Misa została odkryta podczas badań archeologicznych przeprowadzonych w 1994 roku na terenie miejscowości Nowe Objezierze, gm. Moryń, pod kierunkiem Eugeniusza Wilgockiego. Zalegała w jednej z jam o wczesnośredniowiecznej chronologii (obiekt nr 31), w obrębie rozległego, wielokulturowego stanowiska (Nowe Objezierze, stanowisko nr 7). Zabytek został poddany konserwacji i obecnie znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie.

Opis

Naczynie jest wykonane z fragmentu blachy ze stopu miedzi, metodą rozklepania. Ma wąski, wywinięty na zewnątrz brzeg, miejscami opuszczony ku dołowi, zaokrągloną i lekko pogrubioną krawędzią oraz dno płaskie. Na dnie jest widoczna niewielka łatka, wykonana z podobnego materiału jak naczynie, a na brzegu dwa otwory o średnicach 3,5 i 2,5 mm, odległe od siebie o 6 mm. Misa ma 298 mm średnicy zewnętrznej, 281 mm wewnętrznej i 170 mm dna, a 48–51 mm głębokości. Waży 335 gram.

Chronologię tego typu zabytków określa się na XIXII wiek, a miejscem ich pochodzenie jest najprawdopodobniej Nadrenia.

Na wewnętrznej powierzchni wyryte są cztery, rozmieszczone symetrycznie, owalne medaliony utworzone z napisów majuskułą romańską w języku łacińskim, zawierające przedstawienia figuralne. Dolne części inskrypcji, z powodu długotrwałego użytkowania zabytku, są nieczytelne. Jedna ze scen jest uszkodzona w swojej górnej partii poprzez ubytek tego fragmentu naczynia. Pomiędzy medalionami rozmieszczono męskie, koronowane popiersia.

Odczytanie treści napisów pozwoliło na zrozumienie wyobrażeń figuralnych. Są to cytaty ze średniowiecznej eklogi, autorstwa Theodolusa, utworu bardzo wówczas popularnego, często wykorzystywanego, z racji wykwintnego języka, jako podręcznik do nauki łaciny. Zarówno tekst, jak i ryciny ilustrują życie i dokonania Heraklesa. Tekst łaciński, to wersy 167–168 oraz 173–174 eklogi Theodolusa, które po uzupełnieniu luk oraz rozwinięciem ligatur i abrewiacji brzmi następująco:

+[MAX]IMUS ALCHMENA LICET INDIGNANTE NOVE[RCA] [DIT]US ALCIDES INMISSOS STRANGULAT ANG[UES] [ALCID]E VIGILEM [SOPIVIT CLA]V[A D]RACO[NEM] [G]ERE[ON]IS POMPAM RAPIT ET CONBUSSERAT [ IDRAM], W tłumaczeniu na język polski znaczy: NAJWIĘKSZY Z ALKMENY ZRODZONY ALCIDES, CHOĆ GNIEWAŁA SIĘ MACOCHA, WYSŁANE DUSI WĘŻE MACZUGA ALCIDESA UŚPIŁA NIEUSYPIAJĄCEGO SMOKA, PORWAŁA STADA GERONA I ZNISZCZYŁA WCZEŚNIEJ HYDRĘ

Scena pierwsza przedstawia leżącą w łożu postać kobiecą, nad którą stoją dwie inne kobiety, jedna z nich trzyma dziecko owinięte w pieluchy. Jest to ilustracja momentu narodzin Heraklesa. W scenie drugiej, po obu stronach nieczytelnej partii centralnej, widoczne są dwie postacie kobiece zwrócone do siebie twarzami. Jest to ilustracja uduszenia przez małego Heraklesa węży zesłanych przez Herę w celu jego zgładzenia. Scena trzecia, najsłabiej zachowana, przedstawia po lewej stronie mężczyznę z uniesioną w prawej ręce maczugą, przez lewe ramię przewieszoną ma skórę lub tkaninę, a po prawej stworzenie, kryjące się w konarach drzewa. Dzięki inskrypcji wiemy, że jest to zobrazowanie kradzieży przez Heraklesa jabłek w ogrodzie Hesperyd, poprzedzone zabójstwem ich strażnika „nieusypiającego” smoka Ladona. W scenie czwartej widzimy po lewej stronie stojącego mężczyznę, trzymającego w prawej, wzniesionej ręce maczugę, a lewą rękę opiera o głowę postaci w koronie, z rozłożonymi rękoma, która znajduje się przed nim prawdopodobnie w postawie klęczącej. Tylko dzięki inskrypcji można scenę tą odczytać jako ilustrację do dziesiątej pracy Heraklesa, polegającej na uprowadzeniu stad bydła Gerionowi, władcy Tartessosu. Sposób przedstawienia dowodzi braku rozeznania rzemieślnika wykonującego ryt w zawiłościach greckiej mitologii. Gerion w okresie antycznym przedstawiany był z trzema głowami, brak jest też bydła, które Herakles miał ukraść. Natomiast wyraźnie sięga po koronę. Użyty w inskrypcji wyraz POMPA ma wiele znaczeń, na przykład stado/zgromadzenie ale i przepych/korona. Nie znający mitologii średniowieczny rytownik przyjął i zilustrował to drugie znaczenie.

Misa z Nowego Objezierza jest zabytkiem szczególnej rangi. Jest to drugie naczynie zdobione scenami z życia Heraklesa (pierwsze w kolejności odkrycia znajduje się w British Museum w Londynie), a także najstarszy w Polsce tekst eklogi Theodolusa (w wyborze). Misy zdobione cyklami mitologicznymi i chrześcijańskimi posiadają niewątpliwe walory edukacyjne i użytkowane były w nowicjatach klasztornych, w czasie obrzędów liturgicznych.

Bibliografia

  • Poklewski Tadeusz, Misy brązowe z XI, XII i XIII wieku, „Acta Archaeologica Universitatis Lodziensis” 1961, 9.
  • Weitzmann-Fiedler Josepha, Romanische gravierte Bronzeschalen, Berlin 1981.
  • Kalicki Jerzy red., 1000-letnie dziedzictwo chrześcijańskie Pomorza Środkowego. Katalog wystawy, Koszalin 2000, Misa romańska, poz. IV 16, s. 133.
  • Wilgocki Eugeniusz, Sceny mitologiczne na romańskiej misie z Nowego Objezierza, W: red. M. Glińska , K. Kroman, R. Makała, Terra Transoderana. Sztuka Pomorza Zachodniego i dawnej Nowej Marchii w średniowieczu. Materiały z seminarium naukowego poświęconego jubileuszowi 50-lecia pracy w muzealnictwie szczecińskim Zofii Krzymuskiej-Fafius 7–8 czerwca 2002 roku, Szczecin 2004, s. 189–202.
  • Janowski Andrzej, Słowiński Sławomir, Sceny mitologiczne na misie brązowej z Nowego Objezierza i źródła ich inspiracji, „Biuletyn Historii Sztuki” 2008, LXX/1–2, 141-162.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Sławomir Słowiński