Pałac (Strzekęcino)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 1086 z dnia 20 lutego 1979 r.[1]
Pałac w Strzekęcinie
[[Grafika:|240px|Pałac w Strzekęcinie]]
Lokalizacja Strzekęcino

Pałac w Strzekęcinie - obiekt zabytkowy (gmina Świeszyno, powiat koszaliński).

Historia pałacu

Najstarsze dzieje Strzekęcina są mało znane. Według najwcześniejszych przekazów historycznych we wsi istniało gospodarstwo rolne w typie folwarku (Vorwerk)[2] należące do majątku rycerskiego w Dunowie (Thunow). W okresie nowożytnym dobra dunowskie stanowiły lenno kolejno dwóch rodów. Właścicielami Dunowa i Strzekęcina byli w 1565 r. Adrian Bulgrin, a w 1572 r. Henning von Wolde. Potomek tego ostatniego, o tym samym imieniu i nazwisku wymieniany jest jako pan na Dunowie w latach 16281631. Następnymi właścicielami byli Caspar von Wolde oraz jego synowie Markus i Jabel Walter. W 1722 r. dobra w Dunowie wraz z Strzekęcinem przeszły w ręce tajnego radcy Heinricha von Wolde. Po jego śmierci majątek odziedziczyli bracia zmarłego, Caspar oraz Bogislaw Ernst von Wolde (jako jedyny właściciel od 1741 r.). W 1795 r. Otto Ferdinand Wilhelm sprzedał Dunowo wraz z Strzekęcinem i Jarzycami porucznikowi Friedrichowi Leopoldowi Lewinowi von Kameke, który uwolnił dobra rycerskie od obciążeń lennych doprowadzając do utworzenia tzw. alodium[3]. W 1810 r. właścicielem majątku został jego syn, asesor Wyższego Sądu Krajowego Albert von Kameke[4].

Prawdopodobnie w 2. lub 3. ćwierci XIX w. powstał parterowy budynek z piętrowym ryzalitem, służący jako rządcówka. O czasie jego budowy świadczy nie tylko widoczny na starych mapach układ, ale również forma zachowanej południowej części pałacu. Jeszcze na zdjęciach z lat 80. XX w. ryzalit środkowy zwieńczony był charakterystycznym szczytem z prostokątnymi sterczynami, które były popularne w architekturze pomorskich dworów w trzeciej ćwierci XIX w. Na wspomnianych wyżej mapach, teren wokół rządcówki otoczony był laskami oraz prawdopodobnie sadami.

Złoty okres Strzekęcina przypada na 2. połowę XIX w. Właścicielem posiadłości w 1897 r. został rotmistrz rezerwy Kartz von Kamecke. Klucz majątków składający się z Dunowa, Strzekęcina oraz Jarzyc (Geritz) powiększono o dobra w Zegrzu Pomorskim (Seeger), Kurozwęczu (Kursewanz), Golicy (Gülz), Niedalińskiego Lasu (Nedliner Mühlenwerke), Świerzniańskiego Lasu (Schwessiner Forst). Kartz von Kameke założył zakład doświadczalny hodowli ziemniaka. Około 1926 r. przedsiębiorstwo było jedną z największych tego typu firm na świecie. W należących do rodziny Kameke laboratoriach i szklarniach wyhodowano najbardziej znane i cenione odmiany ziemniaków w Niemczech i na świecie. Według niektórych opracowań wyhodowane w strzekęcińskim gospodarstwie odmiany zajmowały 56% całego areału uprawnego ziemniaka na terenie Niemiec. Szczególnie znana była odmiana „Parnassia”, która dzięki swoim właściwościom w pewnym okresie czasu obejmowała 30% areału wysadzanych w Niemczech ziemniaków.[5]

Ambitny Kartz von Kameke przeniósł główną siedzibę rodu do Strzekęcina, gdzie w latach 1899–1901 (data na elewacji) założył okazały kompleks pałacowo-parkowy utrzymany w duchu luksusowych rezydencji grynderskich tzw. epoki wilhelmińskiej. Bogata eklektyczna stylistyka nawiązująca do architektury średniowiecznej i nowożytnej wyraźnie wyróżniała rezydencję strzekęcińską od innych siedzib pomorskich ziemian, utrzymanych raczej w tradycyjnym duchu i charakteryzujących się bardziej powściągliwymi formami. Otaczający pałac rozległy park miał charakter trawiastych założeń angielskich. Walory krajobrazowe parku wzbogacono przez częściową adaptację istniejącego drzewostanu oraz terenów leśnych (wzgórze). Niewielką część założenia położoną przed głównym wejściem po wschodniej stronie, ukształtowano w formie nawiązującej do ogrodów barokowych z tarasami na stoku wzgórza oraz z grotą (lodownią) na osi.

W latach 20. i 30. XX w. w obrębie parku powstał szereg budowli mieszkalnych i gospodarczych utrzymanych w formach neostylowych charakterystycznych dla schyłkowego historyzmu, określanego przez niektórych badaczy wczesnym modernizmem. Wśród tych obiektów uwagę zwraca neoklasycystyczny budynek administracyjny z 1920 r., oraz pałac zwany „Białym Pałacem” z 1935 r.

W 1936 r. szefem imperium ziemniaczanego został Dobimar von Kameke, który 20 czerwca 1944 r. pojmany został przez żołnierzy radzieckich podczas ucieczki. Nie wiadomo w jaki sposób udało mu się ujść z życiem. Według Voltera Janke po wojnie rozpoczął uprawę ziemniaków od nowa jako dzierżawca dworski (Hofpächter) w Szlezwiku-Holsztynie.[6]

Po wojnie majątek ziemski rodu von Kamecke w Strzekęcinie upaństwowiono. W latach 19451956 w pałacu stacjonowały wojska radzieckie. Po 1956 r. utworzono w Strzekęcinie Stację Hodowli Roślin, która przejęła dawną rezydencje wraz z parkiem i zabudowaniami gospodarczymi. Część parku przyłączono do Lasów Państwowych. W latach 19661980 w pałacu mieścił się ośrodek kolonijny Jelczańskich Zakładów Samochodowych. W latach 80. XX w. dawną rezydencją von Kamecke zarządzała Komenda MO w Koszalinie. W 1992 r. pałac został kupiony przez prywatnego właściciela[7], a następnie wyremontowany na potrzeby hotelu utrzymanego w „nowobogackim” stylu. Park częściowo utracił swój pierwotny, pełen dostojeństwa, angielski charakter. W nowej aranżacji pojawiły się tarasy, murki oporowe, duże i małe rzeźby ogrodowe nadające części parku wygląd pseudorenesansowego ogrodu o włoskiej proweniencji. Podczas remontu wprowadzono pewne zmiany w architekturze pałacu, zacierając historyczny charakter niektórych jej elementów. Do korpusu głównego dobudowano obszerny taras od strony północno-zachodniej, usuwając niezwykle ciekawą pod względem formy i konstrukcji stalowo-szklaną werandę na rzucie półkola, bardzo charakterystyczną dla czasu powstania. Zmieniono wygląd skrzydła południowego, którego formy architektoniczne widoczne na zdjęciach z lat 80. XIX w wskazują wyraźnie, iż ta część pałacu powstała jako dwór w 2. lub 3. ćwierci XIX. Pierwotny czterospadowy dach zastąpiono nowym mansardowym (wyjątkowo nie pasującym do pozostałej części pałacu). Przekształcono łącznik pomiędzy częścią starą i nową. Upiększono pochodzące z 2. lub 3. ćwierci XIX w. szczyty. Zmieniono również wygląd stojących na terenie parku budynków gospodarczych, których interesujące formy charakterystyczne dla schyłkowego historyzmu zniekształcono dodając kiczowate boniowania narożników oraz obramień okiennych.

Opis obiektu

Rozległy kompleks pałacowo-parkowy w Strzekęcinie usytuowany jest na zachód od drogi wojewódzkiej Koszalin–Tychowo, w pewnym od niej oddaleniu. Pałac wznosi się na północno-zachodnim stoku wysokiego wzgórza, porośniętego lasem. Poniżej pałacu, po stronie północnej rozciąga się rozległy park z dużym stawem. W najbliższym sąsiedztwie pałacu usytuowany jest współczesny ogród przypominający charakterem włoskie ogrody renesansowe z tarasami (wynik dewaloryzacji z lat 90. XX w.), żywopłotami, brukowanymi ścieżkami, rzeźbami ogrodowymi, oczkami wodnymi i mostkami. W pewnym oddaleniu, po zachodniej stronie rezydencji usytuowany jest zespół budynków dawnego gospodarstwa rolnego.

W poziomym układzie przestrzennym pałacu można rozróżnić dwie części pochodzące z różnych czasów. Starsza, południowa część założona została na planie niedużego prostokąta z ryzalitem na osi jednego z dłuższych boków. Budowlę nakryto dachem mansardowym (pierwotnie czteroopadowym). Nowsza północna część założona została na nieregularnym rzucie z wieżą ośmioboczną oraz licznymi przylegającymi dobudówkami i ryzalitami o zróżnicowanej wielkości i formie. Malowniczość mocno rozczłonkowanej bryły potęgują wykusze, szczyty oraz tarasy i balkony. Poszczególne człony budowli nakryto różnymi dachami tworzącymi jej bogate i malownicze zwieńczenie. Wnętrza doświetlają liczne lukarny. Bogata eklektyczna stylistyka pałacu nawiązuje w nader swobodny sposób do architektury średniowiecznej i nowożytnej. Sposób opracowania oraz dobór elementów architektonicznych w strzekęcińskim pałacu jest przy tym fantazyjny niemal bajkowy, mający niewiele wspólnego z realnymi historycznymi budowlami. Elewacje urozmaica wykonane w tynku boniowanie stylizowane na mur kamienny o nietypowym układzie ciosów, a także okładzina granitowa oraz dekoracja w formie muru o konstrukcji ryglowej. Budowlę zdobi bogaty detal – szczyty ujęte sterczynami, wydatne obramienia okienne oraz parapety balkonowe o licu stylizowanym na ciosy kamienne. Nadwieszone partie elewacji oraz balkony wsparto na konsolach. Szczególną uwagę zwraca rzeźbiarskie wypełnienie tympanonu nad gankiem wejściowym. Całość uzupełniają bogate kute kraty w oknach.

Wnętrza pałacu mają nieregularny układ. Podzielone są na szereg pomieszczeń zróżnicowanych pod względem wielkości, rzutu i charakteru dekoracji. Wejście główne prowadzi do niewielkiego przedsionka i korytarza, z którego można dostać się do tzw. wielkiej sieni oraz komnat w wschodniej części pałacu. Szczególnie reprezentacyjny charakter nadano dwukondygnacyjnej, nakrytej odcinkowym sklepieniem „wielkiej sieni”. W pomieszczeniu tym znajduje się główna klatka schodowa oraz galeria na piętrze. Wnętrze doświetlają wielkie okna z witrażami. Ściany zdobią boazerie oraz sztukaterie. Swą stylistyką pomieszczenie nawiązuje do secesji. Z wielką sienią skomunikowane były pozostałe pomieszczenia o reprezentacyjnym charakterze, w tym jadalnia usytuowana w wschodniej części pałacu od strony parku. Charakter pozostałych pomieszczeń jest nieco skromniejszy, jednak i tutaj spotykamy dekoracje w postaci sztukaterii oraz ozdobnej drewnianej oprawy stropów. Jako ciekawostkę można podać, że w pałacu strzekęcińskim zachował się częściowo, popularny jeszcze na pocz. XX w. sposób komponowania wnętrz polegający na określonej grze emocjami i nastrojami przez celowe różnicowanie tych wnętrz pod względem wielkości, oświetlenia i charakteru wystroju. W strzekęcińskiej rezydencji po przejściu stosunkowo niewielkiego, ciemnego i stosunkowo skromnego przedsionka oraz korytarza, wchodzi się do bardzo jasnej wielkiej sieni, która zaskakuje ogromnymi rozmiarami i bogactwem wystroju. O tego typu sposobie komponowaniu wnętrz pisał np. Ludwig Hoffmann (będący od 1896 r. radcą budowlanym miasta Berlina). Obecna aranżacja wnętrz pałacu utrzymana jest historycznym duchu.

Na terenie zespołu pałacowego zachował się szereg historycznych budowli, między innymi drugi mniejszy pałac z lat 30. XX w., budynek administracyjny, budowle gospodarcze, lodownia hydrofornia oraz szereg budynków mieszkalnych, prawdopodobnie pensjonatów dla odwiedzających gospodarstwo rolne gości.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Obecnie w literaturze i prasie pojęcie folwark używane jest często niepoprawnie w znaczeniu zespołu przypałacowych budynków gospodarczych. Słowo folwark wywodzi się z języka niemieckiego Vorwerk i oznacza nic innego, jak tylko samodzielne gospodarstwo rolne (areał ziemski) należące do majątku rycerskiego. Gospodarstwa takie były w pewnym oddaleniu od majątku rycerskiego, w którym usytuowana była główna siedziba feudała, czyli zamek, pałac lub okazały dwór. Na terenie folwarków znajdowały się zespoły gospodarcze z rządcówkami lub skromnymi dworami, które nie były jednak głównymi siedzibami właściciela majątku rycerskiego.
  3. Alodium oznacza majątek ziemski uwolniony od ograniczeń lennych. Właściciel mógł sprzedawać i zastawiać pod hipotekę bez zgody króla. Jedna z pierwszych form własności w znaczeniu kapitalistycznym.
  4. Berghaus H., Landbuch des Herzogstums Pommern und der Fürstentums Rügen, III Teil, Band I, Anklam/Berlin 1868, s. 449, 453.
  5. V. Janke, Hinterpommern - das gelobte Land der Kartoffelzüchtung. [w]: „Samensurium“, Heft 12, 2001, s. 21-26; U. Pittelkow, Die Kartoffelzüchtung im Kreis Köslin in Pommern - ein geschichtlicher Rückblick. [w]: Thüringer Landesanstalt für Landwirtschaft, Geschichtsheft 8, 2000.
  6. V. Janke, op. cit. s. 21-26.
  7. M. Kępińska, Katalog dworów i pałaców woj koszalińskiego, zeszyt: gmina Świeszyno. Maszynopis w zbiorach NID, OT. Szczecin; Dorota Wizner, Karta ewidencyjna zabytku. Koszalin 1994 r. Dokument WUOZ w Szczecinie, Delegatura w Koszalinie.

Bibliografia

  • Berghaus H., Landbuch des Herzogstums Pommern und der Fürstentums Rügen, III Teil, Band I, Anklam/Berlin 1868, s. 449.
  • Janke V., Hinterpommern - das gelobte Land der Kartoffelzüchtung. [w]: „Samensurium“, Heft 12, 2001, s. 21-26.
  • Kępińska M., Katalog dworów i pałaców woj koszalińskiego, zeszyt: gmina Świeszyno. Maszynopis w zbiorach NID, OT. Szczecin.
  • Pittelkow U., Die Kartoffelzüchtung im Kreis Köslin in Pommern - ein geschichtlicher Rückblick. [w]: „Thüringer Landesanstalt für Landwirtschaft”, Geschichtsheft 8, 2000
  • Wizner D., Karta ewidencyjna zabytku. Koszalin 1994 r. Dokument WUOZ w Szczecinie, Delegatura w Koszalinie.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Radosław Walkiewicz