Pałac (Trzygłów)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. 820 z dnia 2 października 1978[1]
Pałac w Trzygłowie
Pałac w Trzygłowie
Nazwa niemiecka Trieglaff
Lokalizacja Trzygłów

Geolokalizacja: 53.861335,15.16383

Pałac w Trzygłowie (niem. Trieglaff, gmina Gryfice)

Historia rezydencji

Według legend w czasach przedhistorycznych, niedaleko dzisiejszego pałacu, w miejscu kościoła średniowiecznego rósł gaj dębowy oraz stał posąg Trzygłowa. Słowiańskie miejsce kultu zostało zniszczone przez misjonarzy chrześcijańskich. Najstarsze informacje historyczne na temat Trzygłowia pochodzą z 1297 r., kiedy to biskup kamieński nadał wieś w lenno rycerzowi Zygfrydowi Lode. Kolejnymi panami Trzygłowia byli rycerze z rodu von Troye, oraz Mellin (od XV w.). Siedzibą ówczesnych feudałów było prawdopodobnie dawne słowiańskie grodzisko (istniejące od X w.) usytuowane w pobliżu dzisiejszej wsi. Przeprowadzone w 1971 r. badania archeologiczne potwierdziły istnienie murowanej wieży obronnej (powstałej prawdopodobnie w II połowie XIV w.). Zamek został opuszczony w XVI w.

Według literatury dwór wybudowany został w okresie wojny trzydziestoletniej (1616-1648), obecnie zachowały się po nim częściowo mury piwniczne. Dzisiejszy dwór ryglowy został wybudowany lub przebudowany z inicjatywy Christiana von Mellin po zakończeniu II wojny śląskiej (ok. 1745 r.). W I połowie XIX w. dokonano kolejnych modernizacji siedziby szlacheckiej, w wyniku których powstał istniejący do dzisiaj ryglowy budynek na rzucie prostokąta, otynkowanych elewacjach i dwuspadowym dachu naczółkowym. Prawdopodobnie w tym czasie założono park krajobrazowy usytuowany po południowej oraz zachodniej stronie dworu.

Po śmierci Heinricha Victora von Oertzen w bitwie po Lipskiem (1813 r.), majątek w Trzygłowiu wraz z ręką córki Hanriette otrzymał w 1820 r. Adolph von Thaden, postać znana m. in. z czynnego udziału w życiu religijnym Prus. Dwór w Trzygłowiu stał się teraz miejscem znaczących wydarzeń politycznych w skali Pomorza Zachodniego, jak i dawnego państwa pruskiego. W XVII i XVIII w. na terenie Wirtembergii i Prus rozpowszechnił się w luteranizmie nurt zwany pietyzmem. Kładł on nacisk na intensywną modlitwę, studiowanie Biblii, udział w pobożnych zgromadzeniach religijnych, rygorystyczną moralność oraz działalność charytatywną. Duży wpływ na uformowanie się nowego kierunku mieli Philipp Jakob Spener z Berlina oraz August Hermann Francke z Halle. Głównym ośrodkiem pietyzmu na Pomorzu Zachodnim był majątek ziemski w Trzygłowiu, gdzie wokół osoby Adolpha von Thaddena (1796-1882) organizowało się wiele wybitnych pomorskich oraz brandenburskich rodów.

W 1817 r. król pruski Fryderyk Wilhelm III utworzył Ewangelicki Kościół Unii Staropruskiej (Evangelische Kirche der altpreußischen Union). W tym samym roku zawiązał się ruch religijny w państwie pruskim krytykujący postępowanie władz kościelnych w kwestii reformy doktrynalnej. Należeli do niego konserwatywni pastorzy i teologowie wywodzący się ze środowiska pietystów skupionych na uniwersytecie w Halle, a także część pruskiej szlachty zwłaszcza na Pomorzu, gdzie pod opieką Adolfa von Thaddena organizowane były staroluterańskie Spotkania Trzygławskie (Trieglaffer Konferenzen). Po 1830 r. ruch ten przekształcił się w organizację separatystyczną i na synodzie we Wrocławiu w 1841 r. odłączył się od Kościoła państwowego jako Kościół Ewangelicko-Luterański w Prusach (evangelisch-lutherischen Kirche in Preußen). Pomimo represji ze strony pruskiej biurokracji w 1845 r. staroluteranizm uzyskał legalizację. Pierwsza konferencja pietystów w Trzygłowiu odbyła się w 1820 r. W latach 30. XIX w. uczestniczyło na niej ok. 100 osób. W związku z rosnącą liczbą uczestników w 1842 lub 1844 r. do północnej ściany szczytowej dworu dostawiono dobudówkę mieszczącą salę konferencyjną, w której odbywały się Spotkania Trzygłowskie. Przez pewien czas sala konferencyjna pełniła również funkcje świątyni staroluterańskiej, ponieważ podczas nabożeństw w miejscowym kościele dochodziło do konfliktów z miejscową gminą kościoła unijnego. W 1855 r. wybudowano drugi kościół przeznaczony dla gminy staroluterańskiej.[2]

Z majątkiem trzygłowskim, Thadenami oraz pietystami pomorskimi związany był również przez pewien czas Otto von Bismarck. Marie von Blanckenburg, z domu Thadden-Trieglaff była bliską przyjaciółką, późniejszego wielkiego kanclerza Niemiec. Przy jej pomocy Otto poznał swoją przyszłą żonę, Johannę von Puttkamer.[3]

W 1882 r. majątek odziedziczył Reinhold von Thadden (1825-1903). Po jego śmierci w 1903 r. właścicielem został Adolf von Thadden (1858-1932) wraz z małżonką Ehrengard Pauline von Gerlach (1868-1909). W latach 1903-1906 z inicjatywy Adolfa von Thaddena rozbudowano siedzibę rodu przekształcając ją w okazały pałac. Zachowano stary ryglowy dwór, do którego dobudowano okazałą murowaną część po stronie południowej. Rozbudowy dokonała bliżej nie określona firma z Berlina. Wewnątrz budynku zainstalowano centralne ogrzewanie na parę wodną oraz instalację eklektyczną z agregatem prądotwórczym.[4] Bez wątpienia w tym czasie wybudowano oficynę obok pałacu. W XX w. wybudowano oraz przebudowano szereg budynków gospodarczych.

Rezydencje wzniesiono w formach neobarokowych będących w tym czasie oficjalnym stylem zjednoczonych Niemiec (od 1871 r.). Co ciekawe, w części elewacji po zachodniej stronie nawiązano do neoromanizmu, epoki szczególnie preferowanej przez cesarza Wilhelma II. Sztandarowym dziełem tego rzadko stosowanego w budowlach mieszkalnych nurtu był pałac cesarski w Poznaniu. W II połowie XIX w. sięgano do form historycznych nie tylko z powodów estetycznych, ale również w celu podkreślenia statusu właściciela, zaznaczenia funkcji budowli, wyrażenia różnych treści światopoglądowych i politycznych. Bez wątpienia nawiązanie do romanizmu miało również symbolicznie podkreślać bardzo długą historię Trzygłowia sięgającą czasów przedhistorycznych (miejsce kultu pogańskiego bóstwa). Co ciekawe, mimo poprawnej politycznie stylistyki w architekturze pałacu trzygłowskiego nie zabrakło bardzo subtelnych nawiązań do secesji (oficyna przypałacowa, okno w sieni), mieszczańskiego stylu uważanego przez cesarza i konserwatystów za niemoralny i zepsuty.

Po zakończeniu I wojny światowej, w latach 1918-1920 zorganizowano w Trzygłowiu trzy konferencje, które poruszały kwestie religijne oraz społeczne, wynikające z nowej trudnej sytuacji w Niemczech i na Pomorzu Zachodnim. Szczególnie niepokoiło konserwatywnych ziemian społeczne poparcie społeczne partii socjaldemokratycznych i reformy ustrojowe państwa niemieckiego, niekorzystne dla właścicieli dawnych majątków rycerskich. Organizatorem drugiej i trzeciej konferencji była Elizabeth von Thadden, późniejsza działaczka podziemia antynazistowskiego, skazana na śmierć w 1944 r. Pomagała Żydom w ucieczce z Niemiec.[5]

Po zakończeniu II wojny światowej w pałacu stacjonowały wojska radzieckie. Następnie budynek użytkowany był przez Państwowe Gospodarstwo Rolne, Stację Hodowli Roślin (od 1969 r.), Przedsiębiorstwo Wielobranżowe „Marol” sp. z o.o. (od 1992 r.). Obecnie pałac jest własnością prywatną.[6]

Pod koniec lat 80. XX w. w starym ryglowym dworze przeprowadzono generalny remont.[7] Wymieniono bardzo dużo oryginalnych elementów konstrukcyjnych. Zbito pierwotny tynk i odsłonięto ryglową konstrukcję, zniekształcając klasycystyczną architekturę dworu.

Opis pałacu

Położona nad jeziorem Trzygłowskim siedziba szlachecka jest zespołem składającym się z pałacu, parku oraz zabudowy folwarku. Otaczający rezydencje zespół zieleni jest zróżnicowany pod względem kompozycji. Od zachodu i południa położony jest park krajobrazowy, natomiast od wschodu park o geometrycznym układzie, prawdopodobnie relikt dawnego ogrodu.

Pałac, założony na nieregularnym rzucie, składa się z korpusu głównego oraz dwóch różnej wielkości skrzydeł bocznych. Korpus główny oraz skrzydło południowe są wymurowane, natomiast skrzydło północne wybudowano w konstrukcji ryglowej. Murowaną część pałacu wzniesiono w formach eklektycznych, nawiązujących do baroku oraz romanizmu, natomiast ryglową w duchu lokalnego klasycyzmu. Na malowniczą i asymetryczną bryłę składają się dwie wieże – wieloboczna i okrągła, liczne ryzality, szczyty, facjata oraz wykusz. Korpus główny oraz skrzydło północne nakryto dachem mansardowym, natomiast skrzydło południowe – dachem dwuspadowym z naczółkiem. Wieże zwieńczone są hełmami cebulastymi. Strych doświetlają lukarny: owalne nad częścią południową oraz mające formę „wolego oka” nad skrzydłem północnym. Asymetryczne elewacje pałacu opracowano w sposób zróżnicowany pod względem kompozycji i charakteru detalu. Narożniki podkreślono pilastrami w wielkim porządku. Okna o zróżnicowanej wielkości i formie, zamknięte zostały prosto oraz łukami pełnymi i koszowymi. W fasadzie korpusu ryzalit wejściowy, usytuowany przy ośmiokątnej, narożnej wieży, zwieńczono szczytem o wklęsło wypukłym wykroju. Portal główny o półkoliście zamkniętym otworze drzwiowym, zwieńczono wklęsło-wypukłym naczółkiem z kulami po bokach. Nad portalem umieszczono duże półkoliście zamknięte okno. Półkoliście zamknięte okna korpusu ujęto profilowanymi opaskami ze zwornikami zdobionymi muszlą oraz ornamentem roślinnym. Na uwagę zasługuje neoromańska część elewacji zachodniej przy skrzydle południowym, z charakterystyczną kamienną przyporą oraz okrągłym wykuszem na piętrze. Piętro przepruto dwoma triforiami o pełnych łukach rozdzielonych kolumienkami. Pomiędzy piętrem a parterem elewacji umieszczono zamkniętą konchowo niszę. Ekspresję starości uzyskano poprzez wmurowanie ciosów kamiennych, akcentujących fragmenty murów, wspornik wykusza, obramienia okienne i archiwolty biforiów. Pozostałe elewacje mają skromniejszy wygląd. W elewacjach skrzydła północnego widoczna jest nieotynkowana konstrukcja ryglowa.

Układ wnętrz jest nieregularny. Najbardziej reprezentacyjnym pomieszczeniem pałacu jest obszerna wielka sień z galerią arkadową na piętrze i okazałymi schodami. Wewnątrz zachował się kominek z herbem rodów von Thadden oraz von Gerlach. Wnętrze wielkiej sieni doświetla duże okno z witrażem nawiązującym do pradawnej historii miejsca. Witraż przedstawia gaj dębowy, postać słowiańskiego boga Trzygłowa, dwa kruki i dwa miecze. Trzygław utożsamiony jest tutaj z germańskim bogiem Odynem, czego dowodem są przedstawienia kruków, będących jego atrybutami. W płycinowym parapecie galerii na oś dużego okna z witrażem zaakcentowano metalową ażurową kratą o wyraźnie secesyjnych formach. Na uwagę zasługują również pomieszczenia jadalni i salonu usytuowane w skrzydle południowym. Zachowały się tam boazerie oraz sztukaterie. Aranżacja wnętrz utrzymana jest w duchu neobaroku i częściowo secesji.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. T. Balcerzak, Badania architektoniczne dworu w Trzygłowie. Szczecin 1984 r. Maszynopis w zbiorach NID, OT. Szczecin; E. Engelberg, Bismarck, Urpreuße und Reichsgründer. Berlin 1985, s. 183-206 ; M. Paszkowska, Dokumentacja historyczno-architektoniczna pałacu w Trzygłowiu. Szczecin 1982 r. Maszynopis w zbiorach NID. OT. Szczecin.; R. von Thadden, Trieglaff. Ein pommersche Lebenswelt zwischen Kirche und Politik 1807-1948. Göttingen 2011, s. 9-80; Adolf von Thadden-Trieglaff w: Allgemeine deutsche Biographie, Bd.: 37, Sturm-Thiemo, Leipzig, 1894, s. 634 (dostepne on-line).
  3. E. Engelberg, op. cit. s. 183-206.
  4. R. von Thadden, op. cit, s. 118.
  5. R. von Thadden, op. cit. s. 131-208.
  6. L. Kozłowska, Karta ewidencyjna zabytku (pałacu), Szczecin 1999. Dokument WUOZ w Szczecinie.
  7. C. Nowakowski, Karta ewidencyjna zabytku (dworu). Szczecin 2000. Dokument WUOZ w Szczecinie.

Bibliografia

  • Balcerzak, T. Badania architektoniczne dworu w Trzygłowie. Szczecin 1984 r. Maszynopis w zbiorach NID, OT. Szczecin.
  • Engelberg E. Bismarck, Urpreuße und Reichsgründer. Berlin 1985, rozdział: Der Pietistenkreis in Pommern, s. 183-206.
  • Paszkowska M. Trzygłów, pałac. Dokumentacja historyczno-architektoniczna. Szczecin 1982. Maszynopis w zbiorach NID. OT. Szczecin.
  • Thadden R. Trieglaff, Eine pommersche Lebenswelt zwischen Kirche und Politik 1807-1945. Göttingen 2011.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Radosław Walkiewicz