Ulica Kurza Stopka

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

STRONA W PRZEBUDOWIE

Ulica Kurza Stopka
Śródmieście
Ulica Kurza Stopka
Ulica Kurza Stopka
  Nazwa pełna Kurza Stopka
  Inne nazwy Na Dylach
  Nazwa niemiecka Hünerbeinstraße
  Osiedle Stare Miasto
  Dzielnica Śródmieście
  Długość (m)[i] 61
Zobacz ulicę na:
Mapa Google.
Google Street View.
Interaktywny Plan Miasta Szczecin.

Ulica Kurza Stopka (niem. Hünerbeinstraße), nazwa historyczna „Ulica Kurza Stopka”. W przeszłości łączyła ulicę Panieńską z nabrzeżem Odry. Od drugiej połowy 1945 roku nosiła nazwę ulicy „Kurza Stopka”, którą w lutym 1956 roku zmieniono na nazwę ulicy „Na Dylach”. [1]

Historia

Podobnie, jak inne ulice położone na terenie dawnego podgrodzia słowiańskiego Chyżyn (Kessin) i prowadzące do rzeki, ulica Kurza Stopka posiadała wyraźny podział na trzy odcinki oraz powiązany z nią pomost ładunkowy. Stąd też w ciągu XV i XVI wieku dla jej poszczególnych części pojawiają się trzy odrębne nazwy - odcinek między ulicą Panieńską i Targiem Rybnym noszący do 1856 roku nazwę związaną z naprawą lub wyrobem naczyń glinianych (Aschböterstraße, Aschweberstraße), następnie odcinek między Targiem Rybnym a ulicą Małą Odrzańską noszący obecną nazwę Kurza Stopka, i odcinek między ulicą Małą Odrzańską i nabrzeżem Odry noszący nazwę od stojącej przy wejściu na nabrzeże i dalej na pomost ładunkowy furty miejskiej (Am Bullenthor, Bollenthor). [2]

Łataczy Garnków/ Garncarska

Mimo, iż w nazwie tej nie istniejącej obecnie wąskiej uliczki zawarte jest określenie popiołu (Asch), będące podstawowym znaczeniem wykazanych w źródłach odmian tej nazwy, wszystkie próby interpretacji, tak pod względem językowym, jak historycznym czy gospodarczym, nie są jednoznaczne i niczego nowego nie wniosły. Tym bardziej, że żadna z nich nie występuje w zapisie łacińskim, a pierwsza wzmianka pojawia się na początku XV wieku (asobenstrate (1430). [3] Carl Fredrich wywodzi ją od nazwy osobowej, twierdząc, że najstarsze formy tej nazwy, tj. aschonenstrate (1435), aschauenstrate (1450, 1470, 1495, 1496), aschauerstrate (1538), aschaberstrate, także aschauendstrate (1586), aschauelstrate (1587), aschabelstrate (1596), aschabendstrate (1598), czy aschenabendstrate (1601), zawierały prawdopodobnie wyraz „hof”, co sugerowałoby jej związek z nazwą osobową, być może z nazwiskiem rodowym (Aschoff). [4] Natomiast Hugo Lemcke wiąże tą nazwę z określeniem typu „stary piec do wypalania garnków”, jakie występuje np. w dokumencie biskupa Hermana z Kamienia Pomorskiego (antiqua fornex cineram, 1278, niem. Aschofen). [5] Taką właśnie nazwę podaje kataster szwedzki z 1706 - Aschoffenstrase, także Aschowen Stras [6] Jednak słownik wyrażeń środkowo (średnio) - dolnoniemieckich podaje, że w okolicach Bremy słowem „äscher” określano szuflę do przesypywania popiołu drzewnego czy wręcz szpadel. [7] Wiemy, że popiół drzewny w dawnych czasach był przedmiotem handlu nie tylko w Szczecinie, również w Strzałowie, gdzie np. w 1290 roku sprzedawano popiół w beczkach zwanych „vase slavicales”, a także w Gdańsku, gdzie w jednym z dokumentów z 1577 roku, dotyczącym transakcji handlowej, wymieniono 14 łasztów popiołu. Jednocześnie, jak podaje Fredrich, jeszcze do niedawna w środkowych Niemczech słowem „ascher” określało się wszelkiego rodzaju naczynia, garnki, miski do codziennego użytku [8]; na doniczkę na kwiaty Blumenasch, a na podpłomyki (Aschkuchen), wypiekane na ogniu mówiło się Topfkuchen, czyli „placek z garnka”, lub „placek z miski pieczony na ogniu” (Napfkuchen); natomiast w pijackiej gwarze słowem „beascht” określano tego lub owego, kto zajrzał za głęboko w kielich (w tamtych czasach był to garniec gliniany służący do picia piwa lub wina). W księgach miejskich Szczecina wspomniani są mieszczanie o nazwisku Aschenbarner (1420), Aschenberner (1421), także Aschenmakher (1536). [9] Jednak to nie popiół jako taki był źródłem nazwy omawianej tu ulicy, mimo, że późniejsze nazwy w dalszym ciągu nawiązują do popiołu, jak ta z początku XVIII wieku - „Górka Popiołu” (Ascheberg, 1721), czy późniejsze Aschauerstrasse (1742), i Aschäberstrasse (1747), a także nawiązująca do osoby związanej z handlem popiołem „Aschegerberstrasse”, jaka raz jeden pojawiła się dla tej ulicy w 1806 roku, czy kolejna Aschweberstrasse (1811, 1829-1856). [10] Nasuwa się zatem pytanie, czy w tak sformułowanych zapisach jest mowa o naczyniu grobowym, urnie, czy też miano na myśli popiół jako taki.


W księgach miejskich prowadzonych w języku łacińskim nazwa ta nie występuje, ale jeden z zapisów z 1496 roku mówi, iż wylot ulicy Garncarskiej usytuowany jest na Targu Maślankowym (hottenmarkede, 1427). Skądinąd wiemy, że Targ Maślankowy był najstarszą, znaną nam nazwą obecnego Targu Rybnego (por. rozdz. 5., s. ), to ostatecznie pozwala nam na usytuowanie tej ulicy na terenie Dolnego Miasta.

Wydaje się, że wymieniona dla tej uliczki, w księdze wieczystej z 1. połowy XVI w., nazwa <ulicy łataczy garnków” (Aschböterstrasse, 1539), wyjaśnia nam pośrednio powód nadania jej na początku XIX w. nazwy „Aschweberstrasse” (1811, 1842), co odpowiadałoby sugerowanej tu wyżej nazwie „ulicy Garncarskiej”. aschebuterstrate (1539), tu nazwa omówionej wyżej ulicy Garncarskiej, jaką raz jeden spotykamy w księdze wieczystej w zapisie z 1539 roku, gdzie wymieniono „cztery nowe budy [położone] przy ulicy <łataczy garnków> pomiędzy domem majstra kowalskiego Mateusza a budą niedaleko jednej i drugiej niższej [należących do] kościoła św. Mikołaja” (vier nige buden in der aschebuterstrate tuschen mester Mathias des schmedes huse und bude up einer und der anderen siden der kercke Sunte Nicolaus huse, 1539), z innych źródeł wiemy, iż właścicielem owych „czterech bud” był David Brunschwick; z kolei we wspomnianej wyżej księdze wieczystej z 1540 roku jest wzmianka o „pewnym budynku naprzeciw Rynku Warzywnego [obecnie Targu Rybnego] za kościołem św. Mikołaja do tego miejsca przy budach Davida Brunswicka“ (ein hus gegen dem Cruthmarkede hinter Sunte Nicolaus kerke up dem orde achter an David Brunschwicks boden, 1540). Według H. Lemckego (1881, 5) informacja ta potwierdzona jest przez wcześniejszy zapis w najstarszej matrykule kościelnej (rejestr kościelny) z 1538 roku, gdzie zapisano, że „[…] wszystkie 9 domów należących do kościoła św. Mikołaja położone były w bezpośredniej bliskości ulicy <łataczy garnków> (aschebuterstrate) lub na ulicy [Wielkiej] Odrzańskiej (aderstrate)” , natomiast C. Fredrich (1922, 96) w swojej pracy o kościele św. Mikołaja ( ) wyjaśnia, że jeden ze wspomnianych powyżej budynków kościelnych, tj. nieistniejący obecnie budynek przy Nowym Rynku (Neuer Markt 9), sięgał na wskroś do ulicy Garncarskiej (Aschweberstrasse), jednocześnie od roku 1532 działkę przy ulicy Panieńskiej (Frauenstrasse 32) zajmował budynek Wagi Miejskiej, ledwie starczyło miejsca dla 7 domów i bud . W świetle tych uwag, oraz późniejszego omówienia nazwy ulicy Szewców Łataczy (oldeböterstrate), dodatkowo potwierdzają nam wyjaśnienie pochodzenia najstarszej nazwy tej ulicy oraz dowodzą, iż nazwa „Aschböterstrasse” nie jest przekręconą formą nazwy nieistniejącej obecnie ulicy Bogdanki (Aschgeberstrasse), położonej na Górnym Mieście, jak to twierdzili niektórzy współcześni H. Lemckemu znawcy tematu (Ernst Förstemann [1869, 4;1870, 261; 1871, 266] i Erwin Volkmann [1919, 122]) , lecz jest równoznaczna z określeniem „łatacz garnków” („Topfflicker”, „Topfbinder”) , co ostatecznie pozwala nam pozostać przy jej późniejszej nazwie ulicy Garncarskiej (Aschweberstrasse).

Kurza Stopka

Przykładem tego jest ulica, której nazwa związana jest z osiadłą przy niej we wczesnym średniowieczu rodziną Honesben (Kurza Stopka). Najwcześniejsza wzmianka w księgach miejskich wymienia Petera Honesbena (1307), kolejna nieznanego z imienia Honesbeyna (1325), oraz ponownie Petera Hunsbeena (Peter Hunesbeen civis in Stettin, 1327, 1330), czyli „Piotra [zwanego], mieszkańca Szczecina”. Zakłada sie, że chodzi o tą samą osobę. Nazwa „ulicy Kurza Stopka” (platea Honesben, honesbenstrate, 1346), aż do połowy XIX wieku obejmowała odcinek położony pomiędzy targowiskiem, początkowo zwanym Targiem Warzywnym, czyli obecnym Targiem Rybnym, a ulicą Małą Odrzańską (honesbenstrate, 1346, hunsbensstrate, 1351, in der honesbenesstrate, 1417, hunsbenstrate, 1460, honesbenesstrate, 1559, Hünerbeinerstraße, 1721, 1811).

Przy Bramie Byczej, Pomost Kurzej Stopki

odcinek od ulicy Małej Odrzańskiej w kierunku rzeki, w ciągu XVI w. określany był niezbyt jasną nazwą „uliczki <domeczek> [położonej] przed <pomostem husseke>” (Huseken [-Häuschen-] strasse vor dem husseke brugge , 1544, husikenstrate 1559, także husickenstrate, 1560), a pomost przed nią „pomostem <domeczek>” (husekenbrugge, 1544, 1547, 1554), co wynika z zapisu: „[…] przy <pomoście domeczek> do miejsca [położonego] między łaźnią a budą Mikołaja Husmana” (bi der huseken brugge up dem orde tuschen der bathstaue und Claves Husmans bode , 1554); jednocześnie tylko w rejestrach szosowych z roku 1559 i 1560 występują równolegle obie nazwy: <ulica kurzej stopki> (honesbensstrate, 1559, 1560) i <ulica domeczek> (husikenstrate, husickenstrate, 1559, 1560). Ten drugi odcinek ulicy w późniejszym czasie, do roku 1856, określany był również mianem ulicy Przy Bramie (Furcie) Byczej (am Bullenthor, także am Bollenthor, 1811), którą w niektórych polskich opracowaniach nazwano Furtą Cebulkową tu brama miejska, zwana Byczą (Bollentor), zamykana na noc jak wszystkie pozostałe bramy i furty, nazywana w opracowaniach polskich historyków Bramą Cebulową a); jak jednak twierdzi C. Fredrich, nazwę uzyskała od rodziny o nazwisku Bolle lub Bulle, podobnie jak odcinek obecnej ulicy Koński Kierat, zwany ulicą Byczą (Bollenstrasse), i prowadziła do pomostu Kurzej Stopki (Hünerbeinbrücke), wspomnianego w dokumentach źródłowych już w 1307 roku jako pons Honesben lub Honesbenesbrugge, (1307, 1325), czy wymienianego przy okazji wzmianki o „[…domach położonych] obok pomostu Kurzej Stopki” (iuxta pontem Hunsbein, 1325) lub o „[…domach położonych] na ulicy, „na ulicy, określanej nazwą pomostu Kurzej Stopki” (in platea, quae dicitur hunsbensbrugge, 1326), ale już w ciągu XVI w., tak uliczka jak i pomost, określane były niezbyt jasną nazwą „Domeczek” (Huseken), co znajduje wyraz w kolejnych zapisach w księgach miejskich przy wzmiance tak o ulicy jak również o pomoście: „[…] uliczka Domeczek [położona] przed pomostem Domeczek Husekenstrate vor der husseke brugge, 1544, husekenbrugge (1547, 1554) , (por. rozdz. II, s.



Jego przedłużenie, umożliwiające dojście do pomostu przeładunkowego usytuowanego przy brzegach rzeki, określano nazwą ulicy „Pomostu Kurzej Stopki”, o czym świadczą zapisy w księdze miejskiej o treści „w pobliżu [ulicy] „ (apud Honesbenesbrugge, 1307, apud pontem Honesben, 1311), czy „obok [ulicy] „ (prope Honesbenesbrugge, 1325, lub „[ulica] tuż obok pomostu „ (iuxta pontem Hunsbein, 1325), a także „na ulicy, określanej nazwą „ (in platea, quae dicitur hunsbensbrugge, 1326). Analiza tych zapisów dowodzi, że dojścia do „Pomostu Kurzej Stopki”, jak również do pobliskiego „Pomostu Środowego” (Meddwekens pontem, 1306), z czasem występujących z dodatkiem „brugge”, są starsze od położonych wyżej, przyjmujących ich miano, i prowadzących w ich kierunku ulic.

Obydwie ulice, usytuowane w naturalnym obniżeniu terenu dość wcześnie pokryte zostały drewnianym pomostem z okrąglaków (we wczesnym średniowieczu szczecińskie ulice na obszarze wschodniej części pokrywane były drewnianymi pomostami z uwagi na to, iż położone były na terenie często zalewanym przez ramię Odry dochodzące do wałów obronnych podgrodzia, brukiem pokryto je dopiero w późniejszym czasie). Stąd też pojawia się tu dodatek „pons” (pons = brugge [Knüppeldamm] – tu pomost z okrąglaków, bruggen = pokrywać pomostem wykonanym z okrąglaków). Potwierdzają to kolejne zapisy w rodzaju „pomiędzy ulicami określanymi [mianem] oraz „ (inter plateas dicta middewekesbrugge et hunsbenbrugge, 1351) lub „uliczki określane [mianem] oraz „(pontes dicta middewekesbrugge et hunsbenbrugge, 1351). By dostać się na pomost ładunkowy, należało przejść przez furtę miejską, zwaną Byczą (Bollentor), zamykaną na noc, jak wszystkie pozostałe bramy. Furta ta w opracowaniach polskich historyków określana bywa również mianem Bramy Cebulowej lub Cebulkowej. Jak jednak twierdzi C. Fredrich, nazwę uzyskała od rodziny o nazwisku Bolle lub Bulle, podobnie jak odcinek obecnej ulicy Koński Kierat (Bollenstraße).

W ciągu XV i XVI wieku dla poszczególnych odcinków ulicy „Hünerbeinstraße” pojawiają się odrębne nazwy. Odcinek między obecną ulicą Panieńską i Targiem Rybnym aż do 1856 roku nosił nazwę ulicy Garncarskiej (Aschweberstraße), z tym, że raz jeden określony został nazwą Łataczy Garnków (Aschböterstraße = aschebuterstrate, 1539). Dla odcinka od ulicy Małej Odrzańskiej w kierunku rzeki, około połowy XVI wieku, w rejestrach podatku szosowego pojawia się z niezbyt jasnych powodów przekształcenie nazwy „Hünerbeinstraße” na „Husekenstraße” (co w dolnośrodkowo-niemieckim oznacza „domeczek”, ale także ziarno owocu, pestkę): „uliczka [położona] przed „ (Husekenstrate vor dem husseke brugge, 1544), także husikenstrate 1559, lub husickenstrate, 1560). Pomost przed nią określano mianem „pomostu „ (husekenbrugge, 1544, 1547, 1554), jak wynika to z zapisu, cyt.: „[…] przy do miejsca [położonego] między łaźnią a budą Mikołaja Husmana” (bi der huseken brugge up dem orde tuschen der bathstaue und Claves Husmans bode, 1554). Jednocześnie tylko w rejestrach szosowych z 1559 i 1560 roku występują równolegle obie nazwy, cyt.: (honesbensstrate, 1559, 1560) i (husikenstrate, husickenstrate, 1559, 1560). W późniejszym okresie aż do 1856 roku występuje nazwa Hünerbeinerstraße, (1721, 1811), tylko w 1747 roku odnotowujemy inne przekształcenie tego odcinka, a mianowicie „Huner Buner Straße”, natomiast trzeci odcinek położony najbliżej nabrzeża, w późniejszym czasie, aż do 1856 roku, określany był mianem ulicy „Przy Bramie (Furcie) Byczej” ("am Bullenthor”, także „am Bollenthor”, 1811).

Według informacji umieszczonej na planie miasta z 1721 roku, zawierającej spis właścicieli poszczególnych działek, do obszaru ulicy „Hünerbeinstraße” należały trzy parcele parcele ulicy (nr 684 [Panieńska 926, 32], 685 [Nowy Rynek 957, 9] i 686 [Targ Rybny 960, 8], na innych odbitkach tego planu określanej nazwą „Ascheberg S.”), następnie parcele ulicy od nr 652 [1088/12] do nr 656 [1085/15], oraz parcele ulicy od nr 649 [935/Bollwerk 18] do nr 651 [1090-1089/10-11], i od nr 674-675 [938/(6)7], i dalej w kolejności nr 676 [937/(7)8-936/(8)8a], nr 677 [935/9], do nr 678 [934/Bollwerk 19].

Po 1856 roku, w ramach akcji porządkowania nazw ulic, na całej długości, od ulicy Panieńskiej do nabrzeża Odry, została określona nazwą ulicy Hünerbeinstraße. W latach 1945-1955 cała ulica otrzymuje nazwę ulicy Na Dylach, z tym, że jej dolny odcinek od ulicy Małej Odrzańskiej, tak jak pozostałych ulic prowadzących w kierunku nabrzeża Odry, pod koniec lat czterdziestych XX w. zasypano gruzem podczas budowy tzw. arterii nadodrzańskiej, autorstwa Piotra Zaremby, ówczesnego prezydenta miasta Szczecina. Nazwa powróciła pod koniec lat 90. tego wieku, gdy odtworzono, w ramach nowoodbudowywanego dolnego Starego Miasta, jej górny odcinek od ulicy Panieńskiej do ulicy Małej Odrzańskiej.

Przypisy

  1. Zob. protokół nr I z posiedzenia plenarnego MRN w Szczecinie odbytego 9 lutego 1956 roku, AP w Szczecinie, PMRN, teczka 6, s.21 – 22. W: Sz. Bursewicz, Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956 w: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004, s. 28 i n., tamże s. 29, przyp. 50.
  2. Obecnie pierwszy i trzeci odcinek tej ulicy nie istnieje.
  3. Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926, s. 31.
  4. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 31.
  5. H. Lemcke, Die älteren Stettiner Straßennamen. Stettin 1881, s. 6.
  6. Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bde. 68-71 Digitalisierte Aufnahme der Schwedischen Landesmatrikel (Text- und Beschreibungsbände), Bd. 69, szkic, s. 47, także s. 65.
  7. Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. t. VI (Nachtrag). Bremen 1881, s. 25 (informacja wg Archiv des Vereins für Geschichte und Altertümer der Herzogtümer Bremen und Verden und des Landes Hadeln zu Stade, herausg. von K.E.H. Krause, Stade, 1862 w: Mittelniederdeutsches Wörterbuch... op. cit., Bd. I. Bremen 1875, s. VIII, bibliografia.
  8. ascher” – naczynie kuchenne, w tym przypadku naczynie gliniane, którego pierwowzorem była tzw. popielnica, naczynie grobowe, por. Mittelniederdeutsches Wörterbuch... op. cit., Bd. I. Bremen 1875, s. 132.
  9. Die älteren Stettiner Straßennamen... op. cit., s. 32.
  10. Tamże, s. 32; także księgi adresowe z lat 1829-1856.

Galeria

Bibliografia

  • Lemcke H., Die älteren Stettiner Straßennamen. Verlag von Leon Saunier’s Buchhandlung (Paul Saunier). Stettin 1881.
  • Die älteren Stettiner Straßennamen im Rahmen der älteren Stadtentwicklung – von Hugo Lemcke, zweite neubearbeitete Auflage von Carl Fredrich. Leon Sauniers Buchhandlung. Stettin 1926.
  • Bursewicz Sz., Nazwy szczecińskich ulic 1945-2004. Cz.1: Do roku 1956. W: Kronika Szczecina 2003. Nr 22, s. 119-152. Szczecin 2004.
  • Mittelniederdeutsches Wörterbuch von Dr. Karl Schiller, in Schwerin und Dr. August Lübben, in Oldenburg. Schiller-Lübben. Verlag von J. Kühtmann’s Buchhandlung. Bd. I-VI. Bremen 1875-1881. W: DRW Quellenverzeichnis Schiller-Lübben.
  • Landesarchiv Greifswald, Rep. 6a, Bde. 68-71 Digitalisierte Aufnahme der Schwedischen Landesmatrikel (Text- und Beschreibungsbände).

Linki zewnętrzne



IES64.png
Autor opracowania: Jan Iwańczuk