Zespół budynków uczelnianych przy ul. Pułaskego 10 i ul. Sikorskiego 37 (Szczecin)

Z Encyklopedia Pomorza Zachodniego - pomeranica.pl
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
200px-Obiekt zabytkowy znak.svg.png nr rej. nr 1283 z dnia 6 maja 1995 r., nr 915 z dnia 6 grudnia 1994 r.[1]


Zespół budynków uczelnianych
[[Grafika:|240px|Zespół budynków uczelnianych]]
Lokalizacja ul. Pułaskiego 10/ul. Sikorskiego 37, Szczecin

Zespół budynków uczelnianych przy ul. Pułaskego 10 i ul. Sikorskiego 37 w Szczecinie

Historia obiektów

Po likwidacji twierdzy w 1873 r. do miasta przyłączono duże obszary dawnych fortyfikacji wraz z terenami przedpola. Uchylenie ograniczeń budowlanych związanych z istnieniem twierdzy oraz niskie ceny działek budowlanych przyczyniły się do wielkiego ożywienia budowlanego. Obszar miasta w okolicach al. Piastów oraz ul. Sikorskiego (Friedrichstrasse) zabudowano w większości w latach 90. XIX w. i 10. XX w.

Na początku XX w. na należącej do miasta Szczecin działce o kształcie trapezu, położonej pomiędzy obecnymi ulicami Sikorskiego, Pułaskiego oraz al. Piastów wzniesiono zespół szkół zawodowych: Królewską Szkołę Budowlaną (Königlische Baugewerkschule), Królewską Szkołę Budowy Maszyn (Königliche Maschinenbauschule) oraz Królewską Szkołę Maszynistów Okrętowych (Königliche Seemaschinistenschule).[2] Pierwszą z uczelni otwarto 1 października 1899 r. Królewską Szkołę Budowy Maszyn oraz Królewską Szkołę Maszynistów Okrętowych powołano do życia rok później. Według sprawozdania finansowego magistratu za lata 18991900 na utrzymanie dwóch pierwszych uczelni miasto musiało wydać każdego roku 12.000 marek, natomiast prowincja pomorska 6.000 marek. Szkoła Maszynistów Okrętowych kosztowała Szczecinian 3.000 marek rocznie. Połowę tej sumy dopłacała prowincja pomorska. Obowiązek zapewnienia kwater spoczywał na magistracie szczecińskim.[3] Wybudowany na pocz. XX w. zespół szkolny składał się z dwóch gmachów głównych oraz dwóch budynków pomocniczych: warsztatów (należących do szkoły budowy maszyn), toalet (budynek podzielony był na sektory dla każdej szkoły). Do gmachu przy ul. Pułaskiego od strony al. Piastów przylegał budynek mieszkalny, w którym znalazły się mieszkania dyrektorów trzech szkół. Przy ul. Sikorskiego 37 mieściła się Królewska Szkoła Budowy Maszyn, natomiast w budynku przy Pułaskiego 10 Królewska Szkoła Budowlana, oraz Królewska Szkoła Maszynistów Okrętowych (w obrębie ryzalitu od ul. Sikorskiego). Budowa zespołu trwała dwa lata (19001902).[4] Według dr hab. R. Makały budynki zostały zaprojektowane przez Wilhelma Meyera. Niestety nie udało się ustalić dokładnie źródła z którego autor zaczerpnął powyższą informację.[5] Z akt nadzoru budowlanego wynika że projektantem mógł być Max Wolfgang Grube, który był w tym czasie miejskim architektem (Stadtbaumeister). Jego podpis widnieje na wszystkich rysunkach oraz obliczeniach statycznych. Nazwisko Meyera obok Grubego pojawia się tylko na jednym rysunku dotyczącym części mieszkalnej dyrektorów i zostało przekreślone czarną kredką.[6] Urodzony 1854 r. w Lubece Max Wolfgang Grube był na przełomie XIX i XX w. doświadczonym architektem. Zanim zatrudnił się w magistracie szczecińskim przez wiele lat pracował jako architekt państwowy (Staatsbaumeister). Grube miał być również wykładowcą tutejszej szkoły budowlanej o tytule Oberlehrer. Z dokumentów nadzoru budowlanego wiadomo, że prace budowlane były realizowane przez prywatne przedsiębiorstwo Theodora Blessa.[7] Do dzisiaj zachowało się w Szczecinie wiele budynków jego autorstwa.

Historia budowy gmachu jest dokładnie znana z akt przedwojennej policji budowlanej. Prace budowlane przy gmachu Królewskiej Szkoły Budowy Maszyn rozpoczęto w kwietniu 1900 r. od wystawienia na placu budowy baraków dla robotników. 11 maja 1900 r. do urzędu Policji Budowlanej wpłynął wniosek miejskiego wydziału budowlanego (Magistrat Hoch-Baudeputation) o pozwolenie na wybudowanie gmachu szkoły technicznej. Jednak z powodu formalnych braków pozwolenie wystawione zostało dopiero 27 października 1900 r. Mimo zaległych formalności prace budowlane trwały. 21 stycznia 1901 r. złożono wniosek o odbiór stanu surowego budynku. 4 października 1901 r. zezwolono na użytkowanie gmachu głównego Królewskiej Szkoły Budowy Maszyn.

Wniosek o pozwolenie na budowę Królewskiej Szkoły Budowlanej wpłynął do urzędu nadzoru budowlanego 23 czerwca 1900 r. 9 czerwca 1900 r. wydane zostało pozwolenie na budowę. 11 lipca 1900 r. w urzędzie Policji Budowlanej złożono prośbę o pozwolenie na wzniesienie na placu budowy tymczasowych baraków: biurowego oraz kuchni. Jako ciekawostkę można podać, że 20 sierpnia 1901 r. nadzór budowlany zezwolił na wystawienie na placu budowy specjalnego baraku dla robotników, w którym parzono kawę. 25 kwietnia 1901 r. złożono w urzędzie nadzoru budowlanego prośbę o odbiór stanu surowego budynku Królewskiej Szkoły Budowlanej. Po dokonaniu kontroli, 7 maja pozwolono na rozpoczęcie prac tynkarskich. 30 grudnia 1901 r. gmach dopuszczono do użytku.

17 listopada 1900 r. wydano pozwolenie na budowę przylegającej do głównego gmachu od strony al. Piastów części mieszkalnej, przeznaczonej na mieszkania dla dyrektorów. 4 października 1901 r. budynek oddano do użytku. Według wniosku o pozwolenie na budowę każda kondygnacja przeznaczona była na mieszkanie dla jednego z dyrektorów.[8] Jednak z książek adresowych miasta Szczecina wiadomo, że w późniejszych latach na poszczególnych kondygnacjach wydzielano dodatkowe mieszkania dla nauczycieli.[9]

2 czerwca 1902 r. władze zezwoliły na użytkowanie usytuowanego na podwórzu budynku warsztatów należącego do Królewskiej Szkoły Budowy Maszyn.

29 czerwca 1903 r. sierżant Kunde (urzędnik policji budowlanej) sporządził notatkę służbową o bardzo złym stanie przedogródka na rogu ul. Puławskiego i Sikorskiego. Według urzędnika rosły na nim warzywa (sałata i buraki) co bardzo źle wyglądało. Według późniejszych inspekcji okazało się, że teren problematycznego przedogródka jest wyjątkowo nieestetyczny i niestosowny dla tak reprezentacyjnego gmachu miejskiego. Nakazano dyrektorowi szkoły budowlanej Müllerowi uporządkować teren. On jednak odpowiedział, że na terenie zespołu mieszczą się trzy szkoły i nie wiadomo nadal kto odpowiada za jaką część terenu. Policjanci ustalili, że problematyczny przedogródek należy do szkoły budowy maszyn okrętowych (Seemaschinistenschulen). Urzędnicy wystosowali stosowne pismo o dyrektora szkoły, która swoją siedzibę miała nie tylko w Szczecinie, ale również w Flensburgu i Geestemünde. Dyrektor Frengel odwołał się do pruskiego Ministerstwa Handlu i Rzemiosła w Berlinie, które ustaliło, że według umów zawartych między szkołą a miastem utrzymanie budynku jak i terenu wokół budynku należy do miasta. 10 lutego 1904 r. do urzędu nadzoru budowlanego wpłynęło pismo magistratu Szczecin informujące iż rada miasta przyznała stosowne środki na zagospodarowanie spornego otoczenia i prace zostaną zrealizowane.

W 1909 r. na terenie szkoły wybudowano hangar dla lokomotywy. Według opisu dołączonego do wniosku o pozwolenie na budowę, budynek wzniesiono w konstrukcji ryglowej na podmurówce cementowej oraz oszalowano deskami. Wewnątrz miała stać lokomotywa – model ćwiczebny dla uczniów szkoły budowy maszyn.

W 1911 r. dostawiono do budynku toalet parterową dobudówkę od zachodu (od ul. Sikorskiego). Według projektu w budynku miały się mieścić modele maszyn (okrętowych?).

W latach 30. XX w. w mieszkaniach dyrektorów trzech szkół zainstalowano w łazienkach piecyki gazowe marki Junkers.

8 maja 1933 r. władze budowlane pozwoliły na zainstalowanie w budynku dawnych toalet, na podwórzu gmachu przy ul. Pułaskiego beztyglowego pieca do wytapiania metalu. Piec miało dostarczyć przedsiębiorstwo o nazwie Ölfeuerungs Fulmina GMBH z Edingen-Manheim.

Dyrektor połączonych państwowych uczelni technicznych: budowy maszyn, inżynierów oraz maszynistów okrętowych (Der Oberstudiendirektor der Vereinigten Technischen Staatslehransalten fur Maschinenwesen und fur Schiffingenieur und Seemaschinisten) Fiala, 24 września 1934 r. złożył w urzędzie nadzoru budowlanego wniosek wraz z schematycznym rysunkiem o pozwolenie na przebudowanie jednego z pomieszczeń na piętrze na sale projekcyjną z aparatem epidiaskopowym typu B umieszczonym w specjalnej kabinie z tyłu pomieszczenia. Kabina miała być wyłożona do wysokości 1,30 m ogniotrwałymi płytami z Heraklithu (wełna drzewna). Ponieważ projekt nie spełniał warunków prawnych dotyczących bezpieczeństwa przeciwpożarowego na temat przebudowy pomieszczenia musiały się wypowiedzieć inne urzędy: urząd kontroli przemysłu (Das Preussiche Gewerbeaufsichtamt), straż pożarna, urząd kontroli szkolnictwa. 19 lutego 1935 r. Prezes Rejencji udzielił pozwolenia. Ponieważ chodziło o aparat typu B, wyjątkowo odstąpiono od wymogu usytuowania projektora w osobnym pomieszczeniu. Rzutnik miał być usytuowany na podium (wolnostojący), nie w kabinie. Ponadto zastrzeżono, że wymiana filmu musi być wykonywana wyłącznie w osobnym pomieszczeniu. Inwestycję ukończono do sierpnia 1935 r.

W 1935 r. na podwórzu przy południowym narożniku gmachu szkolnego przy ul. Sikorskiego (zachodnia część dzisiejszego Centrum Mechatroniki) na potrzeby nauczania wybudowano ryglowy hangar do montażu samolotów. Ponieważ również tym razem obiekt nie spełniał wymogów miejscowego prawa budowlanego, decyzje musiał podjąć Prezes Rejencji.

4 września 1936 r. do urzędu policji budowlanej wpłynął wniosek miejskiego wydziału budownictwa o pozwolenie na nadbudowanie zachodniej dobudówki odlewni (dawnych toalet) o dodatkowe piętro mające mieścić mieszkanie dozorcy szkoły (Hausmeister). Pozwoleniem z 17 września 1936 r. inwestycja została ukończona w lutym 1937 r.

W 1937 r. wspomnianą wyżej zachodnią dobudówkę do dawnych toalet (odlewni metalu) nadbudowano o dodatkowe piętro mieszczące mieszkanie dozorcy szkoły.[10]

W 1946 r. przedwojenny zespół szkolny przeznaczono na siedzibę wydziałów Szkoły Inżynierskiej, na bazie której w 1955 r. utworzona została Politechnika Szczecińska, a w 2009 r. Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny. W gmachu przy ul. Pułaskiego 10 w grudniu 1947 r. otwarto Wydział Chemiczny, ob. działający jako Wydział Technologii i Inżynierii Chemicznej. W gmachu przy ul. Sikorskiego 37 od 1946 r. działa Wydział Elektryczny. W budynku mieszkalnym dla dyrektorów umieszczono rektorat. Według karty ewidencyjnej zabytku powojenne remonty nie zmieniły znacząco budowli.[11] W gmachu przy ul. Puławskiego zniszczony w wyniku działań wojennych dach odbudowano w nieco prostszej formie. Część nad ryzalitem środkowym jest obecnie niższa i pobawiona sygnaturki. W częściach bocznych dachu zachowały się jedynie dolne bazy sygnaturek. W gmachu od ul. Sikorskiego ok. 1969 r. przebudowano poddasze i w połaci dachowej wstawiono ciąg okien w formie szerokiej facjaty. Ok. 2009 r. dobudowano od strony podwórza szklaną windę. Poddano konserwacji elewacje i wyremontowano wnętrze budynku.

Opis obiektu

Zespół uczelniany położony jest pomiędzy zbiegającymi się pod kątem ok. 30 stopni ulicą Sikorskiego i aleją Piastów oraz prostopadłą do nich ulicą Pułaskiego, na działce o kształcie nieregularnego czworoboku. Po stronie północnej usytuowany jest pl. Kościuszki, skwer o charakterze parkowym. Zespół szkolny składa się z dwóch gmachów głównych usytuowanych przy ul. Sikorskiego 37 oraz Pułaskiego 10, aneksu mieszkalnego (obecnie rektoratu) od strony al. Piastów oraz budynków pomocniczych dawnych warsztatów i toalet położonych na podwórzu.

Oba gmachy szkolne założono na stosunkowo typowym dla czasu powstania planie prostokąta z ryzalitami na osi środkowej oraz po bokach. Dwukondygnacyjne budynki o symetrycznych elewacjach z okazałymi szczytami nakryto wysokimi dwuspadowymi dachami (częściowo przekształconymi po 1945 r.). Budynek przy ul. Puławskiego wieńczyły pierwotnie wysokie sygnaturki. Architektura budynków zespołu utrzymana jest w formach eklektycznych. W elewacjach gmachu od ul. Sikorskiego nawiązano do neoromanizmu oraz w bardzo subtelny sposób do neogotyku. Formy historyczne zinterpretowane zostały w sposób fantazyjny i nader swobodny, przy czym w elementach dekoracyjnych elewacji można dostrzec wyraźne wpływy sztuki secesji. W gmachu przy Puławskiego nawiązano do neobaroku, neorenesansu, klasycyzmu z okresu Friedricha Schinkla oraz co ciekawe tzw. styku arkadkowego (Rundbogenstill) – raczej nie popularnego na przełomie wieków.

W porównaniu z innymi gmachami reprezentacyjnymi wznoszonymi w tym czasie, architektura budynków odznacza się indywidualnym charakterem. W artykulacji elewacji korpusu wyraźnie czytelna jest konstrukcja murów w postaci lizen (słupów) pomiędzy którymi rozpięto proste lub łukowe przęsła (rygle). Otwory okienne, właściwie przestrzenie pomiędzy słupami i ryglami pozbawione są opasek oraz naczółków. Detal artystyczny podkreśla i akcentuje elementy architektoniczne. Tego typu artykulacja architektoniczna jest dosyć nietypowa dla późnego europejskiego historyzmu. Nasuwają się tutaj skojarzenia z dziewiętnastowiecznymi amerykańskimi drapaczami chmur. Zapewne architektowi chodziło o podkreślenie iż gmachy są szkołami technicznymi.

Elewacje budynków uczelnianych zdobi interesujący, niekiedy fantazyjny detal architektoniczny ukazujący fundatorów oraz funkcje i charakter szkół. Swoistą wirtuozerią odznacza się opracowanie górnych części elewacji gmachu przy Sikorskiego, gdzie filary (lizeny) połączone zostały przecinającymi się łukami odcinkowymi – motyw zaczerpnięty z architektury późnego gotyku, stylu ucieleśniającego logikę konstrukcyjną. Wielkie pełnołukowe blendy w ryzalitach bocznych akcentuje w górnej części bogaty ornament roślinny o wyraźnie secesyjnym charakterze. Ganek wieńczy trójkątny szczyt ozdobiony motywem koła zębatego oraz regulatora odśrodkowego obrotów (zwanego również regulatorem Watta) na tle gęstej wici roślinnej. Również przy gmachu od ul. Sikorskiego znajdujemy elementy dekoracyjne mówiące o funkcji gmachu. Tak więc zobaczyć tu możemy węgielnicę, topór (w dawnych czasach podstawowe narzędzia budowniczych), kielnie, skrobaki, elementy marynistyczne itp.

Nie zabrakło również symboli miejskich i państwowych, ściślej mówiąc związanych wyłącznie z prowincją pomorską. Ganek wejściowy od ulicy Sikorskiego wieńczą po bokach okazałe pełnoplastyczne gryfy pomorskie W szczytach ryzalitów bocznych widnieją okazałe honorowe herby Szczecina. Geneza ich formy związana jest z ciekawą historią sięgającą 1660 r., kiedy to za dzielną obronę miasta w czasie oblężenia przez wojska brandenburskie (pruskie), wdowa po Karolu X Gustawie, szwedzka królowa Hedwig Eleonora nadała miastu nowy herb. Zwieńczoną koroną królewską tarcze ze szczecińskim gryfem trzymały dwa lwy, symbole monarchii szwedzkiej. Na elewacjach gmachu od ul. Puławskiego widnieją: herb prowincji pomorskiej, oraz herby miejskie Szczecina, Stralsundu i Koszalina – stolic rejencji wchodzących w skład prowincji pomorskiej.

Wnętrza gmachów uczelni mają półtoratraktowy układ z korytarzem oraz reprezentacyjną sienią wejściową i okazałą klatką schodową w ryzalicie tylnym: na osi przy Sikorskiego 37, po boku przy Puławskiego. Ten niezbyt nowatorski w tym czasie schemat zapożyczony został z osiemnastowiecznej architektury pałacowej. W gmachu przy ul. Puławskiego po prawej stronie sieni przelotowej właściwie dużego reprezentacyjnego holu umieszczono okazałą klatkę schodową. Komunikację pionową zapewniają ponadto dwie boczne klatki schodowe umieszczone w zachodniej i wschodniej części budynku. Sień, korytarze oraz klatka schodowa nakryte są sklepieniem krzyżowym opartym na masywnych półokrągłych gurtach. Przestrzenie przed bocznymi klatkami schodowymi zamknięto u góry sklepieniami kryształowymi. Ściany podzielono plastycznymi pilastrami oraz niszami. Schody główne (dwubiegowe powrotne ) oparto na sklepieniach odcinkowych. Biegi schodów w bocznych klatkach złożone są z kamiennych stopni opartych na nieosłoniętych stalowych belkach dwuteowych. Przy schodach zachowała się kuta metalowa balustrada z wplecionymi motywami roślinnymi. Podłoga wyłożona jest oryginalnym lastrikiem, którego deseń składa z wielokolorowej bordiury, w którą wpleciono cienkie pasy jednobarwnej mozaiki. Zachowała się też interesująca oryginalna stolarka drzwiowa i okienna.

Wnętrza przy Sikorskiego utrzymane są w stosunkowo surowym charakterze. Sień zamknięto u góry sklepieniem odcinkowym opartym na niedużych arkadach. Korytarze oraz pomieszczenia nakryte są stropami odcinkowymi na belkach stalowych, co nadaje im nieco charakter hal fabrycznych (efekt wyraźnie zamierzony). Komunikacje zapewniają masywne schody z murowaną balustradą składającą się ze słupków i ażurowego geometrycznego wypełnienia. Spoczniki oparto na koszowych arkadach. Kolumny wieńczą interesujące głowice roślinne. Na najwyższych kondygnacji zastosowano balustrady w formie kutej metalowej kraty. W budynku zachowała się oryginalna stolarka drzwiowa. Na jednym ze spoczników schodowych można zobaczyć odkrywkę pokazującą pierwotne lastrikowe posadzki.

Cześć mieszkalną (obecnie rektorat) rozplanowana na nieregularnym rzucie wieloboku. Malownicza i asymetryczna bryła jest typowa dla ówczesnych wolnostojących budynków mieszkalnych. Elewacje opracowano w formach neobarokowych. Parter zaakcentowano plastycznymi boniami. Górne kondygnacje ozdobiono pilastrami w wielkim porządku.

Wnętrza aneksu części mieszkalnej mają dosyć nieregularny dwu i półtraktowy układ z dwoma klatkami schodowymi. Interesującą formę ma główna klatka schodowa z drewnianymi schodami trójbiegowymi nienawiązującymi w sposób bardzo swobodny do sztuki średniowiecznej oraz ludowej. Biegi schodowe oparte są na cienkich okrągłych słupach. Poszczególne elementy schodów: słupy, miecze i balustrady opracowano snycersko.

Przypisy

  1. Wojewódzki rejestr zabytków, w: Biuletyn Informacji Publicznej Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Szczecinie [online] [Przeglądany 10.08.2013] Dostępny w: http://wkz.bip.alfatv.pl/strony/menu/9.dhtml
  2. Archiwum Państwowe w Szczecinie, Akta Miasta Szczecina (Nadzór Budowlany), sygn. 10266, 3150
  3. Bericht über Verwaltungsbericht der Stadt Stettin za lata 1899-1900, rozdział o szkolnictwie (Schulwesen) s. 1; Bericht über Verwaltungsbericht der Stadt Stettin za lata 1900-1901, rozdział o szkolnictwie (Schulwesen) s. 1-2.
  4. Archiwum Państwowe w Szczecinie, op. cit. sygn. 10266, 3150.
  5. R. Makała, Między prowincją a metropolią. Architektura Szczecina w latach 1891-1918. Szczecin 2011 r., s. 152-154.
  6. Archiwum Państwowe w Szczecinie, op. cit. sygn. 10266, 3150.
  7. Archiwum Państwowe w Szczecinie, op. cit. sygn. 10266, 3150.
  8. Archiwum Państwowe w Szczecinie, op. cit. sygn. 10266, 3150.
  9. Stettiner Adressbuch za poszczególne lata: 1900-1940.
  10. Archiwum Państwowe w Szczecinie, op. cit. sygn. 10266, 3150.
  11. B. Makowska, Karta ewidencyjna gmachu przy Sikorskiego 37. Szczecin 1994 r. Dokument WUOZ w Szczecinie; B. Makowska, Karta ewidencyjna gmachu przy Pułaskiego 10. Szczecin 1995. Dokument WUOZ w Szczecinie.

Źródła archiwalne

  • Archiwum Państwowe w Szczecinie, Akta Miasta Szczecina, Nadzór Budowlany, sygn. 10266, 3150.

Bibliografia

  • Makała, R., Między prowincją a metropolią. Architektura Szczecina w latach 1991-1918. Szczecin 2011.
  • Makowska, B., Karta ewidencyjna zabytku (gmach przy Sikorskiego 37). Szczecin 1994, Dokument w WUOZ w Szczecinie.
  • Makowska, B., Karta ewidencyjna zabytku (gmach przy Pułaskiego 10). Szczecin 1995, Dokument WUOZ w Szczecinie.
  • Bericht über Verwaltungsbericht der Stadt Stettin za lata 1899-1900, rozdział o szkolnictwie (Schulwesen) s. 1.
  • Bericht über Verwaltungsbericht der Stadt Stettin za lata 1900-1901, rozdział o szkolnictwie (Schulwesen) s. 1-2.



Logo pomeranica.jpg
Autor opracowania: Radosław Walkiewicz